Гүлнара Бажкенова

Жігер, жүрек

және ниет болса...

Бұл басылым Сорос-Қазақстан қорының қолдауымен

МАЗМҰНЫ

дайындалды. Кітап мазмұны толықтай автордың көзқарасын

білдіреді және Сорос-Қазақстан қорының көзқарасымен

сәйкес келуге міндетті емес.

5

Алғы сөз

1 БӨЛІМ

13

Боранды Бекеттегi «Аманесен»

28

Исатай

45

Есен

2 БӨЛІМ

59

Қазалыда Шынарды кiм бiлмейдi?..

3 БӨЛІМ

77

Жазықсыз перiште

87

Нұрадин, Нұрикош

95

Ұмай

4 БӨЛІМ

118

Қайтпас қайсар Аружан

Орыс тілінен аударған Жұлдыз Әбділда

127

Қатал мұғалім  Сәулежан Уәзірқызы

Мұқабасын жасаған Маржан Усина

5 БӨЛІМ

Иллюстрациясын жасаған Айгерім Түменбай

Беттеген Маржан Сыбанқұлова

138

Аты да, заты да – Алтын

6 БӨЛІМ

© 2018 Бажкенова Гүлнара

152

Мустопуло, Хокинг және олардың әлемi

Жігер, жүрек және ниет болса... —

7

М.: "Мемлекеттiк Қызмет —

БӨЛІМ

Государственная служба" баспасы, 2018. — 176 б.

164

Бiз... Бәрiмiз...

Жігер, жүрек

Алғы сөз

және ниет болса…

Соңғы бес жыл көлемінде инклюзив білім беру саласында

жұмыс істей жүріп, айрықша балалардың рөлінің қанша-

лық жоғары және маңызды екенін, әсіресе балаларды

оқыту мен қоғамға бейімдеуде олардың рөлі зор екенін

түсіндік. 2014 жылы біздің қолдауымызбен «Ата-ананың

қолынан көп дүние келеді» кітабы жарыққа шыққан

уақытта мұндай балалардың білім алуына қол жеткізу

оңай емес екенін, тек дұрыс қолдау көрсеткен жағдай-

да ғана кедергілерді жеңуге болатынын білдік. Кітапқа

қатысты көпшіліктің пікірі жақсы болған соң бұл жұ-

мысты жалғастырсақ деген шешімге келдік. Бұл жолы

қажеттілігі әртүрлі балалар оқитын мектептерде жұмыс

істейтін мұғалімдерді басты назарға алдық. Бұл кітапта

айтылған оқиғаның қай-қайсысы да мұғалімнің сынып-

тағы рөлінен гөрі шын мәніндегі ұстаз дегеннің қандай

болатынын аңғартады, автордың көзқарасы арқылы біз

5

мұғалімдердің ұстаз, көмекші, шабыт беруші, еліктейтін

ата-аналарға да ой салып, шабыт береді деп үміттенеміз.

тұлға, дос және жанымызға жақын адам екенін көреміз.

Мұғалім мәртебесінің артуына сәл де болса үлес қосары-

Бұл кітаптағы оқиғалар — білім беру саласында жүр-

на сенеміз.

ген қатардағы мұғалімдер мен ұстаздардың күн сайынғы

атқарып жатқан қыруар жұмысының бір парасы ғана.

Кітапты кез келген адам Сорос-Қазақстан қорының сай-

Мұғалім мәртебесінің төмендігі де, жалақыларының аз-

тынан оқи алады.

дығы да, бұл мамандыққа қоғам назарының жеткілікті

дәрежеде болмауы да оларға кедергі емес, олар өздеріне

Сәуле Каликова, қоғамдық саясат жөніндегі кеңесші,

міндеттелген жұмысты мейлінше сапалы атқарады, адам

Сорос-Қазақстан қоры

ретінде де жаны ауырады, алдарына келген әр баланың

Айнұр Шакенова, «Баршаға арналған қоғам» бастамасы-

тағдырына араласып кете барады.

ның үйлестірушісі, Сорос-Қазақстан қоры

«Жігер, жүрек және ниет болса...» кітабындағы ке-

йіпкерлер тағдыры жігерлендіріп қана қоймай, әрі

қарай не істеу керектігі жөнінде ойлануға да жол ашады.

Бұл кейіпкерлердің әрі қарайғы тағдыры қандай болмақ?

Өмір жолында нағыз Ұстазды кездестіре алмаған бала-

лардың тағдыры не болмақ?

Бұл кітап мұғалім мамандығының мән-маңызы әлі

де жоғары екенін, оның әлі де мәртебелі екенін көрсетеді,

өйткені біз балаларымызды мұғалімге сеніп тапсырамыз.

Бұл кітап еліміздегі мұғалімдер қауымына ғана емес,

6

АЛҒЫ СӨЗ

ЖІГЕР, ЖҮРЕК ЖӘНЕ НИЕТ БОЛСА...

7

Ешкім есік ашпаса, бірден бірнеше

Менің бала күнімде мүгедектер болған жоқ. Біздің

есікті қағыңыз.

балдәурен шағымызда әлем келбетті де көркем, бола-

шағына сенімді жандардан тұратындай еді. Кеңес адамы

Ник Вуйчич

дегенде көз алдымызға кинодан немесе үгіт-насихат

материалдарынан көретін жауырыны қақпақтай ер адам

мен аяқ-қолы балғадай әйелдер елестейтін. Олар тек ер-

лік жасау үшін дүниеге келетіндей еді, дүниеге сау ұрпақ

әкелетіндей, ешқашан мұңаймайтындай, тіпті мәңгі жа-

сайтындай көрінетін. Ал жолы болған кей адамдар ең

алғаш шекарадан ары асқанда Батыстағы баршылықпен

қатар, мүгедек адамдардың тым көптігі де назарларын

аудартқан. Батыс елдерінің «денсаулығы нашар» деген

түсінік санада тез орнығып та қалатын, өйткені біз өз

еліміздің көшелерінен қоларбаға таңылған адамдарды

көрмейтінбіз. Ал мұндай мемлекеттік стандартқа сай

келмейтіндер дүниеге келе қалса да, үйінде қамалып

отыратын, сыртқа аттап баспайтын. Немесе мүгедектер-

ге арналған интернатты мекен ететін де, жасына қарай

бірінен екіншісіне ауысып жүре беретін.

Алғаш рет көзі көрмейтін адамды университеттің

бірінші курсында оқып жүргенімде көрдім. Орталық

ЖІГЕР, ЖҮРЕК ЖӘНЕ НИЕТ БОЛСА...

9

универсам маңындағы ығы-жығы халықтың арасында

Бұл кітап алғашқылардың қатарында қалыптасқан

ер адам жетектеген жас әйел кетіп бара жатты, бүкіл

сеңді бұзып, қоғамнан оқшауланып қалған балаларды

жұрттың назары соларға қарай ауғандай еді. Осы кітап

жарыққа шығарып, оларды жалпы көпшілікпен араласты-

кейіпкерлерінің бірі Анар Ізден мүгедектер арбасына

руға, қоғамға қосуға әрекет еткендер туралы.

таңылған адамды ең алғаш «Артекте» демалған кезінде

Севастопольдің музейінен көріпті. Мүгедек адамдардың

да музей аралайтыны оны қатты қайран қалдырыпты.

Айналамызда әртүрлі адамдардың болуына көзіміз

үйренбегендіктен, біз оларды қабылдай алмаймыз. Өзі-

мізге ұқсамаса болды, ат қойып, айдар тағып жіберуге

дайын тұрамыз. Қоларбада отыратын көкшетаулық

Алмаз Ержан Фейсбук желісінде өте белсенді, ол біздің

қоғамда «ақсақ қой түстен кейін маңырайды» деп,

құлағы нашар еститін адамды кемсіте салу түкке тұр-

майтынын айтады. Адамның артықшылығын емес,

кемшілігін көрсету кеңестік дефектология ғылымының

негізі болды. Кеңестік гуманизмнің бар қолынан келгені

айрықша қажеті бар адамдарды қоғамнан оқшаулау бол-

ды, қазақстандық білім беру жүйесі де соңғы уақыттарға

дейін осы ұстанымда болды.

10

АЛҒЫ СӨЗ

ЖІГЕР, ЖҮРЕК ЖӘНЕ НИЕТ БОЛСА...

11

1-БӨЛІМ

Боранды Бекеттегi

«Аманесен»

Қазақстанның батысындағы ең соңғы станция. Жапан

ешкім қол сұқпағанына көз жеткізіп барып жібереді.

даладағы жалғыз түп сексеуілдің түбіндегі жатаған

Бұл қызметті атқаратын әйелдерді Отан қорғап тұрған

үй. Жазда мұнда аптап ыстық болса, қыста қақаған аяз

шекарашылармен қатар қойса да артық болмас. Бірде

бен боран болады, ал желі жыл он екі ай бір тынбайды.

әріптес келіншекті жел ұшырып әкетіп, пойыздың асты-

Станция вокзалға мүлдем ұқсамайды, мұнда күту залын-

на бірақ түскені бар. Құдай оңдағанда жеңіл жарақатпен

да елеңдеп пойызын күткен жолаушы жоқ, күтіп алып,

құтылды. Қазір ғой арнайы жарық жолағы бар біркелкі

шығарып салған жұрт та жоқ; бұл жерге Қазақстанның

киім киеді, ал тоқсаныншы жылдары кәдімгі күпәйке

мұнайын әлемдік нарыққа алып шығатын тауар тасы-

киетін. Ол кезді Айша қазірге дейін күрсініспен еске

малдайтын пойыздар ғана тоқтайды.

алады, қиналғанын айтады. Екі мыңыншы жылдары

Айша бұл жерге алғаш аяқ басқанда теміржол техни-

да жағдай оңала қойған жоқ, одан кейін де, жалпы күні

кумын енді бітірген үлбіреген бойжеткен болатын. Кеңес

бүгінге дейін қажырлы еңбекпен, күнкөріс үшін күреспен

өкіметі құлап, шартты шекара мемлекеттік шекараға

өмірі өтіп жатыр екен. Еліміздің осы бір қиыр шетіне

айналып, батысқа жүк тасымалдайтын пойыздарды

барғанда ғана табиғатымыздың қандай қатал екенін

мұқият тексеру қажеттігі туған кез. Содан бері қарай-

түсінгендей боласың. Біздің климатымыз расында да

ғы жиырма бес жылда Құлсары стансасының аға жүк

тым қатал.

қабылдаушы қызметкері Айшагүл Қозыбақова әр екі

Айша Ақтаудың қызы, бұл жаққа еңбек жолда-

тәуліктен кейін кезекшілігін атқарып келеді. Күн демей,

масымен келген. Бірде клубта бір жігітпен танысып,

түн демей, қыстың қақаған аязында да қолына фонарын

бір-бірін ұнатып, екеуі шаңырақ көтерді де, осында

алып, тайғақ баспалдақпен вагонның төбесіне көтеріліп,

біржола қалды. Тоқсаныншы жылдардағы қиын-қыстау

жалаңаш қолымен пломбыларға тексереді. Жай ғана

кезеңде үш ұл туды: 1994 жылы тұңғыштары Арман

қарап қоя салмайды, мұқият тексереді, мұнайымызға

дүниеге келсе, 1997 жылы Аман, Есен деген егіз ұлдың

14

БIРIНШI БӨЛІМ

БОРАНДЫ БЕКЕТТЕГІ «АМАНЕСЕН»

15

ата-анасы атанды. Аман дүние есігін айғайлап ашса,

қарағанда, жерді осылай демалдырып алады екен; жаңа

Есен елеусіз ғана үн шығарған. Ал екі мыңыншы жылдар-

шабылған жас шөптің жанында жап-жаңа трактор тұр,

дың соңында Мұрат пен Айшаның шаңырағында көптен

ал жұмысшылар бір күндік көк-сөкті жинап біткен беті

күткен қыз — Гүлназым дүниеге келді.

екен. Қыркүйектің кешіндегі осы бір көрініс керемет

Үлкен әрі еңселі үйдің ас бөлмесінде отырмыз. Қа-

сұлу көрінді.

бырғасы әппақ бөлмелер, еденге төселген қалың парсы

Осының бәріне Мұрат пен Айша оңайлықпен жеткен

кілемдері, соңғы үлгідегі теледидар, қаттала жиналған

жоқ, еңбекпен, қиналыспен жетті. Қазіргі үлкен үйдің

құрақ көрпенің түр-түрі үй иелерінің тұрмысы тәуір

орнында бір кезде кішкентай ғана құжыра болатын. Бо-

екенінен хабар береді. Жағдайы жақсы әр қазақтың

ранды күні жұмыстан келе сала Айша үй шаруасына

басындағы жағдай мұнда да байқалады, келімді-кетімді

кірісетін, содан кейін балаларды үйге тастай салып, от-

кісі көп. Туыстар, көршілер, таныстар бірі келіп, бірі

басылық бизнесті жолға қою жолында тер төгіп жүрген

кетіп жатыр. Бір сағат бұрын ғана сойылған қойдың

Мұратқа көмектесуге егістікке қарай жүгіретін. Бірден

еті қазанда бабымен қайнап жатыр. Мұрат пен Айша

қолдары жүріп кете қойған жоқ. Ауылда өскендіктен,

Исағалиевтерді Құлсарыда барлығы біледі, сыйлайды.

малдың жайын жақсы білетін ерлі-зайыптылар бірде

Олар дәулетті фермерлер, қайырымдылықпен де айна-

қой бақса, енді бірде сиыр, тағы бірде түйе бақты, кейде

лысады. 400 гектар жері, 20 түйе, 20 жылқы, 50 сиыр,

бәрін бірге де ұстап көрді. Кірісінен шығысы көп болып,

300 қойы бар.

қожайындарға түк қалмайтын кездер де бастан өтті.

Джип көлігіне мініп, отбасының шаруашылығын

Балаларға қарауға мұрша болмады. Бүкіл елдегі жағдай

көруге барғанымызда жолдың бір қапталына қауын,

Мұрат пен Айшаның шағын отанында да болып жатты.

қарбыз, кәді, қызанақ, сәбіз, пияз егіп тастағанын көр-

Үлкен ұлдары Арманның есту қабілеті нашар екенін олар

сек, келесі бетте жылқы жайылып жүрді, айтуларына

бірден білген еді, ал Есеннің денсаулығында кінәрат

16

БIРIНШI БӨЛІМ

БОРАНДЫ БЕКЕТТЕГІ «АМАНЕСЕН»

17

бар екенін жасқа таяғанында бір-ақ білді. Аман үнемі

осы үйде тұратын өскемендік Айдар деген азамат. Айдар

жылап, әрнені сұрайтын бала болды да, Есен тым тыным-

бұрынғы инженер, ал қазір Мұраттың оң қолы, ішкілікке

ды болды, тамағын ішетін де ұйықтайтын, одан өзгені

салынып, қолдағы барынан айырылып, кейін осы жерге

білмейтін. Кейін дәрігерге апарғанында Атыраудағы

келіп жаны жай тапқан адам екенін жанарынан-ақ аңғар-

невропатолог: «Балаңыз мүлдем естімейді, осы уақытқа

дым. Дастархан басында бір-бірімізбен орысша сөйлесіп

дейін қалайша білмедіңіздер?» — деп таңғалысын жа-

отырған да Айдар екеуміз ғана. Неше күннен бері тек қана

сырмады.

қазақша сөйлесіп, қазақы ортада болған мен үшін Айдар-

Мұрат пен Айша шынында да білмеген еді. Оның

дың бір акцентсіз таза орыс тілінде сөйлеуі таң болғанын

үстіне бір айналдырғанда шыр айналдырады деп ойлаған

да жасырмаймын. Кешкі тамақтың кезінде де шаруа-

жоқ, әрі бұл жолғысы тіпті ауыр еді. Тұңғыштары Арман

шылықтың мәселесі назардан тыс қалған жоқ, әңгіме

нашар естиді, Аман – сап-сау бала, ал Есен мүлдем естімей-

қарбыз туралы болды, өйткені қарбыздың маусымы еді.

ді. Оның тым тынымды болуының сыры да осында екен,

Кіші бауыры Мұраттан бір-екі гектар жерді жалға алған

ештеңені естімегендіктен жыламайды екен. Дәрігерлер

екен, тамыз айында қанша өнім жинағанын, қандай пай-

мұның емі жоқ екенін айтты, операция туралы әңгіме де

да көргенін айтып өтті. Ал Мұраттың өз шаруашылығы

болған жоқ. Бұл диагнозды отбасы тағдырдың жазуы деп

күніне Құлсары мен Атырауда 14 тоннадан сатады екен.

қабылдады.

Тәп-тәтті, азғантай ғана дәрі қосылған (Мұраттың қар-

Тоқсаныншы жылдары қол да қысқа еді, ал қазір, міне,

бызға аздап селитра қосатындарын жасырмай, шынын

кең сарайдай үйде ақ дастархан басында отырмыз. Жер

айтқаны ұнады) қарбызды пышақ үсті бөлісіп әкетеді

үстел емес, еуропалық үлгідегі биік үстел. Жас малдың

екен. Есен тауардың Атыраудағы сатылымына жауапты:

етін жеуге жиналғандар да аз емеспіз — үй иелері, олар-

күн сайын таңертең жүк көліктерін күтіп алады, тауар-

дың ұлдары, Мұраттың інісі, Айшаның алыс туысы және

ды сауда нүктелеріне апарады, қағазын толтырғаннан

18

БIРIНШI БӨЛІМ

БОРАНДЫ БЕКЕТТЕГІ «АМАНЕСЕН»

19

кейін түсіріп береді. «Жарайсың!» деп бас бармағымды

не туралы ойлайтынын білген де жоқпыз», «біз оның нені

шошайтып ем, Есен оныма назар да аудармады. Бізбен

армандайтынын білмедік», «өз баламды мүлдем таны-

бір дастархан басында отырғанымен, ойы мүлдем басқа

майды екенмін» десті олар.

жақта сияқты. Үйде ол өзін үнемі осылай ұстайды-ау деп

Келесі жылы курсқа қатысуға ниет білдірген ата-

ойладым. Өйткені дастархан басында отырғандардың

аналардың саны арта түсті. Алайда Ааронның волонтер-

ешбірі ым тілін білмейтін еді.

лік қызметі аяқталып, ол еліне қайтып кетті. Оқып алған

2012 жылы Ақтөбеде Бейбітшілік корпусының

ата-аналардың арасынан осы курсты ары қарай жалғас-

америкалық еріктілері құлағы нашар еститін және мүл-

тыруға ниетті бірде-бір адам табылмады. Заманауи

дем естімейтін балалармен жұмыс істей жүріп, облыс

әдістемеге сай, ым тілі зиян болып есептеледі, оны

көлемінде олардың ешбірінің ата-анасының ым тілін

құптаудың қажеті жоқ делінеді. Бұл ретте ешқа-

білмейтінін анықтайды. Балалар жай ғана әңгімелескі-

шан ым тілін білмеген, үйренбеген қазақстандық

сі келетінін, соның ішінде көпшілігі анасымен және

ата-аналардікі дұрыс та еді. Дегенмен дәл сол әдістеме

әкесімен әңгіме-дүкен құруды армандайтынын айтыпты.

бойынша балаларды ерінмен оқуға үйреткен жөн. Оның

Мұны естіген америкалықтар ата-аналарды балалармен

үстіне, Атыраудағы интернатта тәрбиеленіп жатқан

жақындастыру үшін оларға ым тілін үйрететін тегін курс

балалар басқалардың ым тілін білгенін қалайтында-

ұйымдастырады, оған он бес адам жазылыпты. Оларды

рын, әсіресе аналары мен әкелері білсе, қандай ғажап

Аарон Бин есімді ерікті оқытады, Аарон ағылшынның ым

екенін айтты.

тілін меңгерген және орыс тілін оқып үйренген. Сабаққа

Тоғыз жасқа дейін Есеннің серігі тыныштық болды.

ата-аналармен бірге балалар да қатысқан. Ал курс соңын-

Онымен ешкім сөйлеспейтін. Тұрмыстық мәселелерді

да ата-аналар балаларымен сөйлесудің жаңалық болға-

қысқа-нұсқа ыммен түсінісетін, онысы «тамақ ішеміз»,

нын айтып, көздеріне жас алыпты. «Біз баламыздың

«ойна», «ұйықта» дегенмен шектелетін. Мұны түсіндіру

20

БIРIНШI БӨЛІМ

БОРАНДЫ БЕКЕТТЕГІ «АМАНЕСЕН»

21

онша қиынға соқпайтын. Келбетті, талантты, сымбатын-

Есен сұрақты қайталауымды өтінді, ойланып қалды,

да бір мін жоқ («Құйып қойған Нуреев!» деген-ді арада

сосын біразға дейін үнсіз қалды. Табиғатынан зерек,

біраз жыл өткенде халықаралық конкурстағы жюри мү-

бірақ даму үшін маңызды кезеңде мүмкіндікті пайдалана

шесі) Есен дыбыссыз және мағынасыз өмір сүріп жатты.

алмағандықтан, кейбір абстрактілі сұрақтарды түсінуге

Мұндайда айналадағылар мен қоршаған орта туралы

қиналады, оның ойынша белгілі бір нәрселерге ғана

түсініктің қалай қалыптасатыны қызық: жер мен көкті,

ренжуге болады, мысалы, бір құнды затын тартып алса

әкесі мен анасын бәрібір біледі ғой!

немесе көңіліне тиетін сөз айтса ғана ренжуге болады.

— Олардың әкең мен анаң екенін қалай білдің? – Жур-

Есен — Атыраудағы есту қабілеті нашар және

налистік қызметімдегі ретсіз сұрақтың бірі осы болды-ау.

мүлдем естімейтін балалар оқитын мектеп-интернат

— Олар маған қамқор болды.

түлектерінің ішінде алдыңғы қатарда, бәлкім бүкіл Қа-

Екеуміз Атырауға бірге қайттық, әңгімемізді де

зақстан көлемінде шығар. Оның жақсы ортада өскені,

қайтар жолда жалғастырдық, судроаудармашы тілмаш

тәрбиелі отбасынан шыққаны, мінез-құлқы мен тәртібі-

қызметін атқарды.

нің жақсы екені алғаш танысқан сәтте-ақ аңғарылады,

— Сен оларды жақсы көресің бе?

кейіннен мұны колледждегілер де айтты. Ата-анасы Есен

— Иә, олар маған жақсы қарайды.

үшін қолдан келгеннің бәрін істеді, шындаса Құлсары-

19 жастағы бозбаланың жауабынан баланың ойын

дағы басқа балалардан гөрі артық жағдай жасады. Ал

аңғарасың. Қайсыбір сауалға «ол былай, себебі...» деп

балабақшаға және мектепке неліктен бермеді десеңіз,

түсіндіре алмаса, тұйыққа тірелгендей болады.

Есенді алмады, алуға болмайтын еді. Неге ата-анасы ым

— Бала күніңде айналаңдағылардың барлығы бір-

тілін үйреніп алмады? Үйреніп алғанында ұлдары туралы

бірімен сөйлесіп жатқан уақытта оларға қосыла алмаған

көбірек білер еді ғой, мысалы, оның Үндістанды жақсы

кезде ренжитін бе едің?

көретінін, мұхитты көруді армандайтынын, ютубтан

22

БIРIНШI БӨЛІМ

БОРАНДЫ БЕКЕТТЕГІ «АМАНЕСЕН»

23

террорлық әрекетті көрген кезде көңілі түсетінін, көзіне

жас алатынын, адамдардың әртүрлі ерекшелікке орай

бөлінбейтін күні тууын армандайтынын білер еді ғой...

Бірақ бұл сұрақты қоюға дәтім бармады. Өйткені оны

айтқызбай-ақ біліп тұрдым: мұрша болмады, оның үстіне

үнемі қара жұмыс істеген адамның оған уақыты да бол-

мады. Мамыражай өмір сүретіндей қалада тұрмайды.

Есеннің ел қатарлы болуына сыңарының септігі көп,

өзінен он минут бұрын дүниеге келген және дені-қарны

сау Аман оған көп көмектесті. Екеуі үнемі бірге ойнай-

тын, есту мен естімеудің айырмасын да түсіне бермейтін.

Есен бақытты бала болып өсіп жатты. Сөйтіп жүргенде

мектепке баратын күн де жақындады. Бір күні таңертең

анасы егіздерді ұйқыдан тұрғызып, тамақтандырды да,

Аманға жаңа костюм-шалбар мен ақ жейде кигізді, ал

Есен үйге киіп жүрген ескі шалбарын киді. Анасы, Аман,

Есен үшеуі мектепке барды. Қабырғасы әппақ болып

әктелген кең бөлмеде Аман ғана қалды, ал Есенді анасы

жылағанына қарамай үйге алып келді. Алып келді деген

жай сөз, жүрмей, тіресіп, орайы келсе қашып кеткісі

келген Есенді анасы сүйреп әкелді. Есен де Аман секілді

24

ГЛАВА ПЕРВАЯ

БОРАНДЫ БЕКЕТТЕГІ «АМАНЕСЕН»

25

мектепке барғысы келді! Оның қай жері кем еді? Сол

де тұспа-тұс келді: сол жылы Мұрат алғаш рет жалға

кезде айтылмаған ол сауал әлі де өзекті: «Неге?». Неге

жер алды, бастапқыда екі гектармен шектелді. Айшаға

Аманға болады да, Есенге болмайды?

жұмысынан 750 мың теңге несие бере қалды да, олар

— Өйткені сенің құлағың естімейді ғой, сенің жолың

тұқым алып бақша екті, Қарақалпақстаннан келген төрт

болмады, — дегенді жүйе айтты.

жұмысшыны жалдады. Енді үй іші тегіс жұмысқа жегіл-

Екі жыл бойы Есен күн сайын сыңарын мектепке

ді, тіпті балалар да қалыс қалмады; күзгі жиын-терімнен

шығарып салып, қайтып келіп жүрді. «Алаңдамай

кейін қарыздан да құтылды, әрі қолда 200 мың теңге таза

ұйықтай бер, Аман өзі барады, кішкентай бала емес

пайда қалды, бұл «Аманесен» шаруашылығының бастап-

қой» дегенді тыңдамады. Бәрінен бұрын тұрып алатын.

қы табысы еді. Осыдан кейін жұмыстары жүріп берді.

Бірақ жыламайтын болды. Жылағанмен не пайда, ол

Ал Есен 10 жасында бірінші рет туған үйінен жыраққа

сияқтыларды мектепке алмайды екен. Есен үшін сыртқы

аттанды. Не оқуды, не жазуды білмейтін, ыммен болсын

әлеммен байланыс жасаудың жалғыз ғана мүмкіндігі

ойын жеткізе алмайтын бала осылайша жолға шықты.

Атыраудағы құлағы естімейтін және нашар еститін

Есесіне ол фермадағы жұмыс туралы көп нәрсені білетін,

балаларға арналған интернат болды. 225 шақырым

қазірге дейін жазғы демалыс кезінде шаруашылықтың

қашықтағы ол мекенге көлікпен төрт сағат жүріп бару

жұмысынан қатты шаршайды. Мұндайда әкесі ұлдары-

керек еді. Есен 10 жасқа толған сәтте ұзақ ойланып,

ның таңнан қара кешке дейін тұяқ серіппей жұмыс істей

көп кеңесіп, дауласа отырып (әкесі қарсы болды),

беретін үйіндегі жалдамалы жұмысшылар сияқты пысық

ақыры бір шешімге келді, Есен жолға жиналды. Үй іші

емес екенін қайта-қайта айтып-ақ шаршатады.

тегіс жылады.

Барлығы үшін маңызды, соның ішінде Есен үшін

жөні бөлек бұл оқиға шаруашылықтағы өзгерістермен

26

БIРIНШI БӨЛІМ

БОРАНДЫ БЕКЕТТЕГІ «АМАНЕСЕН»

27

Исатай

— Не болды, балақай? Неге жылап отырсың? Би үйірмесіне

қатысқың келе ме?

Исатай Есенді алғаш рет интернаттың дәлізінде көрді,

жасөспірім терезеге қарап, егіле жылап тұр екен. Анасы

осында әкеліп тастағалы бір жыл өтсе де, Есен интернатқа

үйренісе алмады, үнемі үйін сағынатын. Қасында өзі

секілді балалар көп еді, ең бастысы олармен ым арқылы

сөйлесуге, тілдесуге болатын, ал ым тілін Есен тез-ақ мең-

геріп алды. Оқи бастады, интернаттағы оқу шартты нәрсе

екеніне қарамастан, Есенге оқу процесі қатты ұнайтын.

Интернатқа келген алғашқы жылы-ақ көбейту кестесін

жаттап алған. Ал арада көп жыл өткенде «кәдімгі» қа-

тарластары оқитын колледжге түскен Есен өзінен артық

туғандардың көбейту кестесін білмейтініне таңғалған.

— Би үйірмесі дейсіз бе? Құлағы естімейтіндер билеу-

ші ме еді, біз музыканы естімейміз ғой?

Есен ұзын бойлы, арық ағайға бұл сұрақты сенім-

сіздікпен қойды. Иә, би үйірмесі, біз тек билеп қана

қоймай, ән де айтамыз, үйірме дегеннен гөрі толыққанды

ансамбль десек те жарасар! Исатай Есеннің табиғат берген

болмысына бірден назар аударған, бойында бір мін жоқ,

29

аяғы ұзын, басын тік ұстайтын бұл баладан кереметтей

балет әртісі шығар еді-ау.

Осы сәттен бастап Есеннің жаңа өмірі басталды. Өзің

естімейтін, бірақ жүйке жүйеңмен сезетін әуеннің ырға-

ғымен дайындық; әр биді қызу талқылау және дауласу;

көрермен ду қол шапалақ соғатын концерттер... ал олар-

дың қандай сезімде екенін тек жүзінен ғана аңғарасың.

Есен осы сәттен бастап ол үшін құпия дыбыстарды еститін

және сөйлей алатын адамдардың жанында өзін жалғыз

сезінбейтін болды; музыка мен биден беретін Исатай Елеу-

сінов оны қолынан жетектеп, саңыраулар елінен басқа

әлемге алып кетті. Есеннің балалығы осылай аяқталды.

Исатайдың ата-анасының үйі Атыраудың орталығын-

да. Үйде адам қарасы көп екенін көріп, кәдімгі қазақы

үлкен отбасы деп ойлағанмын, сөйтсем Исатайдың ағала-

ры мен әпкелері әлдеқашан жеке шаңырақ құрып кеткен

екен, ал мұнда жүрген адамдар — Исатайдың оқушылары,

олардың достары мен туыстары. Есен де, оның Құлсары-

дағы көршісі Азамат та осында жүр, басқа да қыз-жігіттер

көп. Олардың бірі сонау Ақтаудан келіпті, Исатайдан тігу

мен пішуді үйренбек екен. Топ адам үй ішін емін-ерін

30

ГЛАВА ПЕРВАЯ

ИСАТАЙ

31

шарлап, біреуі сурет салып, енді бірі киім пішумен әбігер.

босқа қинаудың қажеті жоқ, осында тұрсын, тағы бір

Ең қызығы, Исатайдың ата-анасы қабақ шытпайды екен,

немерем болады» дегенді айтқан да сол ақсақал екен. Осы-

керісінше, олар да көппен бірге қарбаласып жүр. Мені де

лайша Есен Елеусіновтер отбасының кенжесі болып шыға

құшақ жая қарсы алды, «қайдағы қонақүй, осында қона-

келіпті. Ең қызығы, жақын маңда әкесінің туған бауыры

сың» деп жатыр.

тұрады, иә, әлгі Құлсарыда бір дастархан басында тамақта-

Қазақ ауылдарында әр шаңырақтың есігі айқара

натын ағасы. Есеннің әкесі балалар қалаға барып оқыған

ашық екеніне бойым үйреніп қалған, дегенмен мұндағы

кезде сол үйде тұрсын немесе қонаққа барып тұрсын де-

көргенім мені таңғалдырды. Исатайдың көлігін үнемі

ген оймен бауырының үй салып алуына жәрдем жасаған.

Азамат айдап жүреді, оның туыстық қатынасы бар-жоғын

Бірақ Есен бұл кезде жаңа отбасын тауып үлгерген еді.

сұрасам, «Туыс деуге де болады», — дейді Исатай.

Әкесі мен анасы да баяғыдай қызғанбайды. Алғашқы

Мұнда жүргендер қонақ та емес, осы үйдің толыққан-

жылы ата-анасы әр екі ай сайын Есенге баратын, уайым-

ды қожайындары секілді: шаршасаң — жатып демал,

дайтын. Есен де үнсіз жылаумен болатын. Қайтар жолда

қарның ашса — тамақ тоңазытқышта, жылыт та жей

Мұрат пен Айша ұрсысып тынатын, Мұрат балаға ешқан-

бер. Мен мұнда өзімді басқа елден келген адам сияқты

дай да оқудың керегі жоқ екенін, егіс басында жұмыс істеп,

сезіндім, жағымды дегенмен, мұндағы көргенім мен үшін

қасында жүргені дұрыс екенін айтатын. Тіпті әкесінің айт-

мүлдем жат дүниелер еді. Мұндай кеңдік пен жомарттық

қаны болуға сәл ғана қалған. Өйткені уайымнан ба, Есен

мені расымен қайран қалдырды.

өкпесіне суық тигізіп, қатты ауырып, бірнеше ай аурухана-

Есен баяғыда интернаттың дәлізіндегі алғашқы кез-

да жатып қалған. Сол сәтте интернатқа Исатай келді де, бәрі

десуден бері Исатайдың үйінде тұрады. Қашан көрсең

өзгеріп сала берді. Есен анадан жаңа туғандай мүлдем басқа

мұңайып жүретін баланы Исатай сабақтан кейін үнемі үйі-

адам болып шықты. Көңілі көтерілді, рең-басы да түзелді,

не алып кетіп жүріпті. Ол кезде атасы тірі екен, «баланы

каникулға келгенде де үйде қаламын деп жыламайтын

32

БIРIНШI БӨЛІМ

ИСАТАЙ

33

болды, керісінше енді ансамбль, концерттер, басқа қалалар

қажет болды, естімейтін музыканы сезім мүшелері

туралы айтатын болды. Түрлі-түсті костюм киіп, сахнада

арқылы емес, жай ғана сезім арқылы дәл біліп, әуенге дәл

ән айтып, би билеген сәттері бейнеленген суреттерді

түсе білуді үйренуі тиіс.

әкелетін, бауырлары мен көршілері таңдай қағумен бола-

Исатай бала күнінде дизайнер, хореограф немесе

тын. Әкесі мен анасы да қайран қалды, олар тағдырдың

артист болуды армандайтын. Ол әнді де керемет шырқай-

жазуына көндігіп те қойған еді, енді ештеңе өзгермес деп

тын, биді де келістіріп билейтін, аспапта да ойнайтын,

ойлаған. Исатай пайда болғаннан кейін Есенге жиі баруды

сурет салып, киім де пішетін, неше түрлі киім үлгісін

да сиретті, ал фермерлер үшін бұл аса маңызды, бұлар кет-

ойлап табатын, жоғарғы сыныптарда анасына көйлек ті-

кенде шаруашылық тоқтап қалатын.

гіп беретін. Содан бері анасы көйлек сатып алған емес.

Исатай қателеспегенін алғашқы сабақта-ақ білді: ба-

Бүгінде жиырма жеті жасқа келген Исатайдың арманы тү-

ланың қабілеті ерекше, ол мұғалімнің бір айтқанын қағып

гелдей орындалды десек те болады — Исатай ансамбльде

алып, әдетте құлағы еститін, дауысы да бар балалар әрең

артист, хореограф, модельер, продюсер. Концертте көрсе-

үйренетін би қимылдарын еш қиындықсыз жасайтын

тетін нөмірлерді өзі ойлап табады, өзі дайындайды, керек

болды. Есен биді және бимен байланысты барша дүниені

дүниені ютубтан үйренеді. Қыз-жігіттердің сахналық

ессіз жақсы көрді. Құлағы естімейтін балалар оқитын

киімін Есеннің әкесі сыйлаған «Зингер» машинасымен өзі

мектеп-интернатта музыка мен хореографиядан беретін

пішіп-тігеді. Музыканы жергілікті музыканттарға тапсы-

Исатай Елеусінов құрған көркемөнерпаздар ансамблі

рыспен жаздырады, бір жақсысы олар балалардың бетін

Есенге жаңа әлемнің есігін ашты. Құлсарыдан ұзап көр-

қайтармайды.

меген жасөспірім Қазақстанның түкпір-түкпірін аралап,

9-сыныпты бітіріп, мамандық таңдайтын кезеңде ата-

дені сау балалар қатысып жатқан қаншама конкурс пен

анасы: «Ойбай, қайдағы дизайнер? Мұнайшы боласың!» —

фестивальде жүлде алды. Ал оған дейін қажырлы оқу

деп құжаттарын мұнайшылар даярлайтын колледжге

34

БIРIНШI БӨЛІМ

ИСАТАЙ

35

тапсыртқан. Өзі қасақана істеді ме, әлде расында да кон-

балалардың  «Жұлдызай» конкурсына алып келген. Ре-

курстан өтпеді ме, әйтеуір құжаттарын қайтарып алуға

петицияның арасында базарға баратын уақыт тапқан

тура келген. Анасы алған бетінен қайтпады, үй іші ақылда-

беті. Ансамбльдің ең көп шығыны да осы матаға жұмса-

са келе: «Агроколледжге барасың, техникалық мамандық-

лады, мұндай «жеңіл-желпі» дүниеге ақша бөлінбейді,

та оқисың, әрі қарай не істесең де өзің біл», — деп шешті.

сондықтан Исатай демеушілердің көмегіне жүгінеді.

«Келсем, ғимараты ескі екен, қабырғаның сылағы түс-

Мұнайлы аймақтағы ірі компаниялар қолын қайтармай-

кен, линолеумы қырық құрақ, сыры кете бастаған. Осын-

ды, Исатай да қарыз болып қалмайды, балалармен бірге

дай жерде оқимын ба деп қоямын. Аудиторияға кірсем,

жұмысшылардың концертінде немесе қайырымдылық

топырлаған ұлдар, бір қыз жоқ. «Торо» дейді, ол не десем,

шараларында өнер көрсетіп береді.

торо деп машиналарға техникалық қызмет көрсетуді ай-

Қара базарды аралап жүргенімізге бір сағат болды;

тады екен. «Мама, мені қайда алып келдің?! Оқымаймын!

серігім әр матаны бір ұстап көріп, қабағын кіржитеді,

Кетемін!» деп қиғылық салдым», — деп еске алады Исатай.

саудаласады немесе «аламыз» дейді қысқа ғана. Жаңадан

Бірақ ешқайда да кеткен жоқ, колледжді бітірді. Бәрі

қойғалы жатқан испан биінің костюміне керекті шілтерді

де анасының айтқанындай болды: Исатай агроколледжді

мата іздеп жүрміз. Ансамбль әлем халықтарының билерін

бітіріп, техникалық мамандық алып шықты, содан кейін

билейді, ал ең алғашқы нөмірлері қазақ биі «Қамажай»

көңілінің қалауын орындап, Досмұхамедов атындағы уни-

болыпты.

верситеттің музыка бөліміне оқуға түсті.

Исатай құлағы естімейтін және нашар еститін балалар

— Менің қыздарым ең әдемі қыздар, олардың көйлек-

оқитын мектеп-интернатқа кездейсоқ келді. Анасы ұзақ

тері бәрінен әдемі! — Алматының қара базарынан мата

жыл ұстаздық еткен адам, осы интернатқа екі мыңыншы

таңдап жүріп Исатай осылай дейді. Бұл 2017 жылдың

жылдардың ортасында балалар үйінен ауысып келген.

маусым айы болатын. Исатай оқушыларын ерекше

Бастапқыда үйренісе алмай жүрді. Айрықша балалармен

36

БIРIНШI БӨЛІМ

ИСАТАЙ

37

жұмыс істеу оңайға соқпады. Үйге келгенде әңгімесін

Ал осы фестивальге ең алғаш келгенде оның бұрынғы

айтып жүретін, ал бір күні көмек сұрады. Бірде анасына

директоры қыздарды семіз есектер сияқты деп, Исатайды

балалармен концерт дайындауға тапсырма беріпті, құлағы

қатты ашуландырған еді. Ол сонда шу шығарған.

естімейтін, сөйлей алмайтын балалармен қандай концерт

— Есіңіз дұрыс па? Мен сіздің үстіңізден шағымдана-

дайындамақ? Тығырыққа тірелген анасына Исатай көмек-

мын! — дегенін айтып, Исатай ол сәтті күле еске алды.

теспек болды. Бірақ, естімейтін балаларға ән айтып, би

Шамамен 2010 жыл болатын, ол кезде Исатайдың өзі

билеуді қалай үйретуге болатынын білген жоқ, ол тіпті

бала. Тек балалардың көзіне 18 жастағы бозбала үлкен адам

ешқашан ондай адамдармен сөйлесіп те көрмеген екен.

боп көрінетін. Ол бәрін басынан бастады. Оқушыларға хо-

Бірақ, көмек керек болған соң, көмектесу керек.

реографияның қарапайым ережесін үйретуден бастады,

— Келдім де, үйренген билерін көрсетуін сұрадым.

аяқты қалай қою керектігін, тактімен қимылдауды, би

Олардың «биінен» төбе шашым тік тұрды! Қыздар «у-у-у»,

кезінде қалай демалу керек екенін, дем білінбеуі үшін не

«э-э-э» деп біртүрлі дыбыстар шығарады, дем алулары

істеу керектігін түсіндірді. Күн сайын университеттегі са-

да ауыр, аяқтарын тарп-тарп басады. Бұл «Қамажай» биі

бағы біте салысымен интернатқа келетін. Жарты жылдай

екен. Бұл «биді» көргенде есіңіз шығар еді.

ерікті болып жүрді, тек бір-екі концертте балалардың ше-

Ал қазір «Қамажай» — ансамбльдің ең сүйікті билерінің

берлігіне қайран қалған мектеп директоры тегіннен-тегін

бірі. Бір адамның биіндей бірдей қимылдау, қолдарының

қызмет қылып жүрген бозбаланың еңбегін ескеру керек-

майыса кетуі, бірде-бір жерде әуенге түспей қалу деген-

тігін айтты. Осылайша оны тәрбиешінің көмекшісі етіп

нің болмауы... мен ғана емес, «Жұлдызай» фестивалінің

жұмысқа алып, 15 мың теңге айлық қойды. Бұл студент

гала-концертіне қатысушы көрерменнің қай-қайсысы да

үшін әжептәуір ақша еді.

қарсы алдында билеп жатқан қыздардың құлағы естімей-

Жаңадан құрылған ансамбльдің негізгі мүшелері Ал-

тініне сенбес еді. Олар бұл жолы да гран-приді алды.

тынай, Зейнеп, Азамат пен Есен болды. Балалардың жасы

38

БIРIНШI БӨЛІМ

ИСАТАЙ

39

ол кезде 11-12-лерде ғана. Алғашқы сабақта Исатай оларға

тойларда ақшаға билеуіне қарсы емес екен.

оригами аққу жасауды тапсырды. Алтынайдың аққуы

— Бірақ кейін осындай жолмен тапқан ақшаға өмір

тартылып қалды, тура өзі сияқты болып шықты, тым жуас

сүре алмайсыңдар! — деп Исатай армандап кеткен бала-

болғандықтан ба ол үнемі жұдырығын түйіп жүріп билей-

ларды орнына қойып қоятыны бар.

тін. Зейнептің аққуы ұқыпсыздау болды да, шашылып

Ал арман әр баланың ойында бар. Бұл бір кішкентай

қалды. Азаматтікі аққудан гөрі айдаһарға көбірек ұқсады,

қақпан сияқты дүние. Билеу, концертте өнер көрсету, гаст-

ал Есеннің жасаған аққуын бәрі бірауыздан ең әдемі деп

рольге шығу жалпы дамуға жақсы әсер еткенімен, кейде

тапты, ол шынында да тамаша еді. Егер сол оригамиді

оның зиянды жағы да бар. Жұрттың қошеметі мен жарқ-

мықты көріпкелге көрсеткенде балалардың әрі қарайғы

жұрқ еткен сахна бас айналдырып, соның ықпалымен бала-

тағдырын тап басып айтып берер ме еді?..

лардың көбі артистік карьера туралы армандай бастайды.

Бұл ансамбльдің алғашқы құрамы болатын, жарты

«Артист болғым келеді дейтіндер бар. Әдемі билейтін

жылдан кейін олар қалалық конкурсқа қатысты, сосын

қыз балаға кәсіби сахна үшін билей білудің жеткіліксіз

облыстық, республикалық, халықаралық конкурстар...

екенін, ол үшін денің сау, аяғың мен бойың ұзын болуы

Кейіннен Исатай кіші топты ашты, интернаттағы кіш-

керектігін және есту керек екенін қалай түсіндіресің? Кей-

кентай балаларға дейін билейтін болды; ел ішін аралап

де толық адамдар да билей алады, тіпті семіз адамдар да

фестивальге бару қалыпты жағдайға айналды, жас өнер-

билейді, бірақ олар кәсіби сахнада өнер көрсетуге дайын

паздар тойға шақырту ала бастады, балалардың кейбірі

деген сөз емес қой. Соның барлығын жаймен түсіндіріп,

осылайша ақша да тауып жүрді. Бастапқыда ата-аналар

балалардың қиялын бұзуыма тура келеді», — дейді Исатай.

«ұят қой» дескен, ал қазір аудандық полиция басшысының

Исатай баланы оқытуды уақтылы бастау қаншалық

орынбасары да қызы Қаракөздің (кіші топтағы Исатай-

маңызды болса, балаға шындықты уақытында айту да

дың ең жақсы көретін бишісі) ресми шараларда ғана емес,

соншалық маңызды деп біледі. Өйтпеген жағдайда мұның

40

БIРIНШI БӨЛІМ

ИСАТАЙ

41

соңы ондай балалардың өмірден орнын таппай қалуына

біледі, қолын қоя алады, соның өзіне рахмет деп ойлайды.

әкеліп соғады, мүмкіндікті де дер кезінде пайдалана біл-

Кейбіреулерде осындай да мүмкіндік болған жоқ. Көп жағ-

ген жөн. Мәселен, Есеннен кәсіби биші шығар еді, бірақ,

дайда интернатты бітірген қыз-жігіттер ауылдағы ата-

амал қайсы, оны дайындауды ертерек бастау керек еді.

анасының қасына қайтып барады да, мүгедектігі үшін

Ендігі жерде нанын тауып жейтін бір мамандықтың иесі

алатын зейнетақымен өмір сүреді немесе қалам-қағаз

болып шықса болғаны.

секілді ұсақ-түйек сатып, бір пойыздан екіншісіне ауысып

Тоғызыншы сыныпқа көшіп, интернаттан кететін мез-

мініп жүреді. Нарықтың осы бір бөлігін саңыраулар

гіл жақындаған сәтте музыка және хореография пәнінің

қауымы жап-жақсы игеріп алған. Тіпті бала күнімде ата-

мұғалімі Исатай балалардың әрі қарай не істеуі керектігін

анаммен пойызға мінгенде купедегі кішкентай үстелдің

ойластыра бастайды. Қайда бару керек? Қалай өмір сүру

үстіне ұсақ-түйек заттарын қойып, әрі қарай вагонды

керек? Исатай ең алдымен оқуды жалғастыруды ұсынады,

аралап кететін, ал артынан қайтып келіп заттарын не-

бұған балалар ғана емес, ата-аналар да айран-асыр бола-

месе сатып алатындар бола қалған жағдайда ақшасын

ды. Олардың құлағы естімейді ғой, қайдағы оқу?! Қайда

санап алып кететін жігіттерді көретінмін. Саудагерлердің

оқымақ? Мүгедектерге арналған арнайы колледждер жоқ,

арасында қыздар кездеспейтін, олардың бизнесі көңілсіз-

сонда қайтпек? Сау балалармен бірге оқымайды ғой!

деу болатын. Алматыдағы қазіргі Достық даңғылының

Неге оқымасқа?! — дейді мұндайда Исатай.

бойында, «Қазақстан» қонақүйі мен Республика сарайы-

Бүгінге дейін Атыраудағы құлағы нашар еститін жә-

ның ортасында сөйлемейтін әйелдермен танысу бұрышы

не мүлдем естімейтін балаларға арналған мектеп-интер-

баяғыдан-ақ бар болатын. Көлік келіп аялдайды да, тере-

наттың бірде-бір түлегі оқуды жалғастырмаған екен.

зесі ашылады, әйел адам көлікке жақындайды, қолмен

Мұндай ой ешкімнің басына кіріп те шықпаған сынды.

белгі береді де, көлікке мінгізіп алып, желмен жарысып

Әйтіп-бүйтіп тоғызыншы сыныпты бітірді, оқып-жазуды

кете барады.

42

БIРIНШI БӨЛІМ

ИСАТАЙ

43

— Бұларға оқу не керек? — Бұл сұрақты басқа емес, сол

Есен

балалардың ата-анасы қояды десем, сенесіз бе? Неге керек

болмасын? Адамға білім не үшін керек? Бірдеңені білу үшін

және жақсы жұмыс табу үшін керек! Есеннің ата-анасы да,

әсіресе әкесі оның оқуын жалғастыру туралы идеяны бір-

ден қолдай кеткен жоқ. Ешқандай да оқудың қажеті жоқ,

фермада жұмыс істейді деп ойлады. Ал фермада жұмыс

істегісі келмесе ше, әрі қарай оқығысы келсе ше? Егістік

басындағы жұмыс каникулдың өзінде Есеннің ығырын

шығаратын, ол ауыр жұмыстан қатты шаршайтын.

Есен әлі де біздің жанымызда отырған, Исатай оған

өзінің сөзін аударып берді, бозбала үнсіз бас изеді.

Атырауда он колледж бен жеті кәсіби лицей бар,

солардың арасынан осы балаларға лайықты білім бере

алатын біреуінің табылмауы мүмкін емес қой? Құқық

және бизнес колледжінде оқып кету оңайға соқпас, бірақ

автомеханик немесе тігін ісін меңгеруге бұл балалардың

шамасы толығымен жетеді. Исатай шенеуніктердің есігін

тоздырып жүріп, ата-аналарды көндіре жүріп, балалардың

өзімен сөйлесе жүріп ақыры дегеніне жетті.

44

БIРIНШI БӨЛІМ

Қыркүйектің алғашқы күндері, Атырау көлік және ком-

— Есен курстастарымен қарым-қатынас жасау ба-

муникация колледжінде қарбалас шақ. Оқу жоспары

рысында қиналмай ма? — деп сұрадым дене шынықтыру

мен сабақ кестесі бекітіліп, оқытушылардың сағаты

пәнінің мұғалімінен.

бөлініп жатқан уақыт. Ал дәлізден топ-топ болып тұрған

Мұғалім үш жыл ішінде ондай ештеңені байқамаға-

жас балаларды көптеп кездестіресің. Техникалық оқу

нын айтты, керісінше, балалардың бәрі Есенді сыйлайды

орны болғандықтан негізінен ер балалар оқиды, мұнда

екен. Есеннің өзіне тән мінезі бар екенін, ондай мінездің

болашақ механиктер, тракторшылар мен жүргізушілер

бой көрсетпей тұрмайтынын да айтты. Оның үстіне та-

оқытылады. Студенттердің көпшілігі Атырау облысының

ланты бар, басқа балалар жасай алмайтын жаттығуларды

әр түкпірінен келген, Есеннің тобындағы төрт бала ғана

жасауы, кәнігі акробаттарша қимылдауы да беделін арт-

қаладан да, қалған он бесі ауылдан келген.

тыра түседі.

— Өй, сен қалай бардың?

Алғашқы дене шынықтыру сабағында-ақ Есен түрлі

— Кетші-ей, мен өзім білемін…

трюктарды жасап, курстастарын таңғалдырған. Мұн-

Спортзалдың жанындағы шағын бөлмеде балалар

дайды білмейтін қатарластары үнсіз қалған. Бимен

дойбы ойнап отыр екен. Дене шынықтыру сабағы. Есен

айналысқаны текке кетпепті. Есеннің әртістік қабілеті

топтағы ең үлкені, оның жасы жиырмада, ал қалған

туралы әңгіме тез-ақ тарап кетті де, колледждегі іс-

балалар он жетіден енді асқан. Есен мектепті кеш бі-

шаралар онсыз өтпейтін болды. Ол Атырау облысын-

тірді ғой.

дағы алғашқы саңырау студент. Үш жыл бұрын Исатай

Бөлмеде аздаған шуыл бар, балалар ойнап та, ойын-

айрықша баланың құжаттарын алып келгенде колледж

ды талқылап та үлгеріп жатыр. Тек Есен ғана бар

басшылығы күмәндана қараған. Заң бойынша оған сур-

назарын ойын тақтасына бұрған, ешкімге назар ауда-

доаудармашы керек, ал оған қаражат қарастырылмаған.

рар емес.

Шындаса колледжді осы тәртіпті бұзғаны үшін жауапқа

46

БIРIНШI БӨЛІМ

ЕСЕН

47

да тартуы мүмкін. Қиындықтың бір ұшы осында: ментор,

сондықтан ең болмаса бас шұлғып амандасу керектігін

көмекші немесе сурдоаудармашы болмаса, мектепте не-

үйретті. «Біздің ортада адам амандасуы керек, түсінесің

месе колледжде жай ғана аттестат пен диплом алу үшін

бе?» дейтін.

ғана оқуға болады, ал заңның талабын қатаң сақтайтын

Исатай «бізде», «сендерде» деп әдейі бөліп айтатын.

болса, мыңдаған бала ешқашан білім ала да алмайды.

Өйткені интернатта балалар өз ортасынан шықпайтын

Қазақстанда Финляндия мен Швециядағыдай айрықша

да, олардың өмір сүру ережесі де белгілі бір шеңберде

қажеттілігі бар балаларға ментор тағайындалмайды. Біз-

болатын. Ал кәдімгі қоғамға араласып, үніңді естірткің

де мұндай игілікті Алматы мен Астанадағы кейбір мек-

келе ме, онда олардың да ыңғайына жығыла біл. Есен

тептер ғана пайдалана алады.

кейде сабақтың үстінде орнынан тұрып, шығып кететін.

Исатайдың табандап талап етуімен аздап тәртіпті

Артынан айғайлап жатса да естімейтін. Мұндайда пән

бұза отырып, Есенді оқуға қабылдады. Үміт ақталды да.

мұғалімі кураторға хабарласады, куратор Исатайға

Өмірлік жағдайды ескере келгенде қатып қалған ережеге

телефон соғады, Исатай қайда жүргенін сұрап, қатулы

сүйенудің қажеті де жоқ.

хабарлама жібереді. «Шаршадым да, үйге кетіп қалдым», —

«Мұндай студентке қайдан ғана тап болдым? Енді не

дейтін ондайда Есен еш саспастан. Оқу жылының

істеуім керек?» — алғашқыда топтың кураторы Гүлнар

алғашқы айларын еске алған уақытта Исатай мен Гүлнар

Жұмабаева осылай дейтін. Әсіресе алғашқы кезеңде

Маратқызы «есіңізде ме, әлгі…» деп бастайды әңгімені.

қатты қиын болыпты. Оқытушылар үнемі шағым айтып

«Ал тағы бірде…» деп жалғайды сосын.

хабарласады екен. Мәселен, Есен аудиторияға кіргенде

— Есеннің тәрбиесі жақсы екені, жақсы отбасынан

мұғалімге амандаспайды екен. Исатай Есенге бәрін

шыққаны бірден білінеді. Әйтпесе бізге әртүрлі балалар

үйретті, интернаттағыдай амандаспау бұл жерде дұрыс

келеді ғой, — дейді кураторы. — Ең бастысы, білім алуға

емес екенін, қалыпты адамдар бір-біріне амандасатынын,

ынтасы бар. Оқытушылар трактордың бөлшектерін

48

БIРIНШI БӨЛІМ

ЕСЕН

49

көрсетіп жатқанда жұрттан бұрын алға ұмтылатынын

Пойыздан пойызға мініп сауда жасап, мемлекеттік

талай мәрте көргенмін.

жәрдемақыға қарап отырғаннан сол дұрыс. Инклюзив

Есеннің елдің алдына жүгіріп шығып, бір көргенін

білім беру деген тек гуманизм ғана емес, болашақты

жадына «жазып» алатынын оқытушылардың бәрі айта-

ойлау десек те болады. Бүгін басқа балалармен қатар

ды. Кей нәрселерді ерін қимылынан біледі, кей дүниені

кәдімгі мектепте не колледжде білім алған айрықша

ым-ишарадан айырады, ал бірдеңені мүлдем түсінбей

бала ертең азамат болып өседі, салық төлеуші болады

жатса, курстастарынан сұрап алады. Үш жыл бірге оқи

және мемлекеттік жәрдемақысына ғана иек артып

жүріп кейбір балалар ым тілін меңгеріп те алған. Теория-

отырмайды.

лық сабақтарда Есен конспектілерді көшірумен, тақта-

Исатай Елеусінов шаруаларымен аудандарға жиі

дағыны суретке түсірумен және кітап оқумен шектеледі.

шығады, оның айтуынша тек Құлсарының айналасында

Есту мүшесі болмаса да, материалды игеріп, білім алу-

ғана мектеп жасындағы 50-60 бала денсаулығындағы

дың тәсілі көп-ақ, бағымызға қарай адам баласының бес

кінәратқа орай оқымайды екен. «Ата-аналардың кейбірі

сезім мүшесі бар емес пе?! Оқытушының айтқанын Есен

науқас баланы балабақша мен мектепке орналастыруға

естімейді, бірақ оны айтудың қажеті жоқ, әйтпесе аудар-

тырыспайды да, үйдегі қарт әжелеріне бақтырып қоя-

машы да бермейді, колледжге де алмайды. Алғашқы кез-

ды. Ал олар баланы күшік сияқты жетелейді де жүреді.

де Исатай Есенмен бірге сабаққа барып, аударып беріп

Мемлекеттің немқұрайдылығы басым ба, әлде ата-

жүрді. Кейіннен қатты қажет болғанда ғана баратын

ананікі ме білмеймін, бірақ кейбір ата-аналарға парызын

болды. Есен сияқты оқушылар мен студенттер үшін әр

орындауды міндеттеу керек деп есептеймін. Көргенімді

оқу орнында бір сурдоаудармашы болғанның өзінде көп-

айтсам, көп отбасында бесінші не алтыншы бала науқас

теген саңырау балалар мамандық алып шығып, жұмыс

болып туылса, ата-анасы оны тағдырдың жазуы деп

істейтін еді.

қана қабылдайды, басқа балаларының сау болғанына

50

БIРIНШI БӨЛІМ

ЕСЕН

51

шүкірлік етіп отыра береді. Уақыты келгенде мүгедек-

адам ретінде де осы сауалына менен жауап күтті. Өйткені

тігі жөніндегі жәрдемақыны алуға әрекет жасайды», —

қазақша ым тілі кириллицаға негізделген, орысша ым

дейді Исатай.

тілінен айырмасы аса көп емес. Ал латын қарпіне көшсе,

Биыл Есен колледжді бітіреді. Ол Атырау облысы

жаңа ым тілін жасауға тура келеді, оны ойлап жатқан да

бойынша толыққанды арнайы техникалық білім алған

ешкім жоқ секілді. Бұл жолы да Есен сияқтыларды ешкім

алғашқы айрықша адам болмақ. Үш жыл оқу барысын-

ойламағаны қынжылтады.

да Есен бірде-бір рет атына сөз келтірген жоқ, мұндай

Ұлының оқығаны Құлсарыда тұратын әкесіне де

балалар оқуға, білім алуға, ден сау балалармен қатар оты-

пайдалы болды, баласының білімінің арқасында әжеп-

руға лайық емес дегізбеді. Керісінше, қатарластарының

тәуір ақшаны үнемдеді. Есен Инстаграмдағы қытай

көбейту кестесін білмейтінін көріп, таңғалып келіп жүр-

фермерлерінің парақшасына жазылып, бір кішкентай

ген сәті көп болды. Ал практика кезінде балалардың бірі

трактордың «Аманесен» шаруашылығында бірнеше

тракторға отырып, артқа қарай жүріп кеткен уақытта

адам атқаратын жұмысты бір өзі тындыратынын көрді.

курстастарының трактор айдай алмайтынына таңғалды.

Бағасын қарап еді, соншалық қымбат емес екен, сатып

Өзі трактор айдауды бала кезінен білетін. Сөйтсе құлағы

алу да қиын емес болып шықты. Оған дейін әкесіне

да еститін, сөйлей де алатын адамдар көп нәрсені біл-

қайта-қайта айтып жүріп, селитраға арналған рюкзак

мейді екен, көп дүниені жасай алмайды екен. Бала күнінде

сияқты аппаратты алдырды. Бұрын бір жұмысшы қазып,

дені сау балалардың қолында құдіретті күш бардай сезі-

екіншісі егетін болса, енді егіс басында қолыңа күрек

нетін, мүлдем олай емес екен.

алып, кішкентай ғана шұңқыр жасасаң, аппарат тиісті

Мен барған күндері Есен әліпбидің ауысуына орай

мөлшердегі ұрықты өзі себетін болды. Одан кейін сәбіз

қатты алаңдаулы екен. «Біз қайтеміз?» деді маған сұрау-

егетін құрылғы сатып алды: тап-таза мини-трактор-

лы жүзбен. Журналист ретінде де, орталықтан келген

мен егіс басында әрлі-берлі жүресің де қоясың, бүкіл

52

БIРIНШI БӨЛІМ

ЕСЕН

53

жұмысты техника атқарады. Тағы бір құрылғы шөпті

ұқыптап кесіп, жинап береді. Енді Есен жылыжайға ар-

налған машина сатып алайық деп жүр, оны алса, үлбірді

тартатын және жабатын бірнеше адамды жұмыстан

босатуға болады (бұл бір түкке тұрғысыз жұмыс сияқты

көрінгенімен, өнбейтін тірлік), үлбір өзі тартылып, өзі

жабылады. Кезекті құрылғыны алып келген сайын жұ-

мысшылар таңғалып, бас шайқайды. Ал әкесі алдымен

қарсы болады: «Керегі жоқ! Алмаймын! Бәрің жалқау-

сыңдар, тұяқтарыңды қимылдатқыларың келмейді,

сосын ойлап таба бересіңдер!» — дейді. Бірақ алған тех-

никасы еңбек күшін де, ақша мен уақытты да үнемдеп

жатқанын көреді де ойланып қалады.

Есен интернаттан шыққан алғашқы студент бол-

ғанымен, соңғысы болған жоқ. Одан үлгі алғандар көп

болды. Есен оқығанда біз неге оқи алмаймыз? — деген

балалар да табылды. Есеннен кейін қаладағы колледж-

дердің біріне тігінші мамандығына Қаракөз түсті, иә,

баяғы полиция қызметкерінің биші қызы ғой. Одан кейін

бір бала аспаздың оқуына барды, сосын тағы бірі, қазір

облыстың колледждерінде құлағы нашар еститін төрт

54

ГЛАВА ПЕРВАЯ

ЕСЕН

55

бала білім алып жатыр. Мұнда да Исатай ағайларының

түкпіріндегі туған ауылына қайтты. Бұл ауылда жұмыс

еңбегі зор болды, Қаракөзге «оқысаң — оқы, оқымасаң

табу немесе тұрмысқа шығу мүмкіндігі жоққа тән, де-

қой, сендердің әрқайсыңа қосымша түсіндіріп отыра-

генмен би билей алатыны мен киім тігетін өнері қажетке

тын уақытым жоқ» деген оқытушымен дауласа барды.

жарады. Алтынай аздаған тиын-тебенге ауыл балалары-

Колледж мұғалімдерінің кейбірі бойджеткеннің айрық-

на би үйретеді және ауылдастарына киім тігеді.

ша студент екенін, оның қажеттілігі де бөлекше екенін

Зейнеп тігіншілікті оқығысы келмеді, ал ол қалаған

біле бермейтін еді. Шындаса кейде дені сау балаға да

шаштараздың оқуына құлағы нашар еститіндерді ал-

айрықша назар аударуға тура келеді ғой, оның жанында

майды екен. «Әзірге тігіншінiң оқуын оқып алшы, ең

денсаулығында кінәраты бар балалар көмекке екі есе

бастысы колледждің дипломын алып шығасың, одан

зәру емес пе?!

кейінгісін тағы көре жатармыз», — деп Исатай тығы-

Исатайдың алғашқы сабақта оригами аққу жасатқа-

рықтан шығар жол ұсынған. Бірақ Зейнеп алған бетінен

ны естеріңізде ме? Алтынайдың аққуы қысылып шықса,

қайтпады да, оқымады. Исатай шаш қиюды үйрететін

Зейнептікі бос болып шашылып қалған еді. Азаматтікі

жекеменшік курстарды да тапқан, бірақ Зейнеп онда да

айдаһарға ұқсаған, тек Есеннің аққуы ғана керемет бо-

ұзақ тұрақтамады; шаштараз салонына апарып еді, онда

лып шыққан еді ғой?

да істей алмады. Исатай қолын бір сілтеді, ал Зейнеп сол

Исатай сол кезде балаларға ештеңе демегенімен,

күйі білім ала алмады. Жақында: «Ағай, маған жұмыс та-

олардың болашағын өзінше болжап қойған еді.

уып беріңізші», — деп жазыпты. Зейнепке лайық жұмыс

Интернаттан кейін қанша үгіттесе де, Алтынай

табыла қоярына Исатайдың күмәні көп.

оқуын жалғастырмады. «Ақша жоқ кезде қайдағы

Азамат алдыңғылардың соқпағымен кетті —

оқу?» десті. Оқу аяқталатын соңғы күндері күні-түні

пойызда қалам сатады. Қазақстанның батысымен жүре-

көз жасына ерік берген бойжеткен Исатай ауданының

тін пойыздарға міне қалсаңыз, жүрісі бөлекше жігіт

56

БIРIНШI БӨЛІМ

ЕСЕН

57

үндеместен келіп үстеліңізге ұсақ-түйек қойып, әрі қа-

2-БӨЛІМ

рай билей басып кетіп қалса, мұқият зер салыңыз, ол би

ансамблінің мүшесі, конкурстардың жеңімпазы, гран-

при иегері Азамат болуы әбден мүмкін.

Оқуға түспегенде Есен де иығы салбырап ауылға

Қазалыда Шынарды

қайтар еді, сөйтер еді де өзінен он минут бұрын дүниеге

кiм бiлмейдi?..

келген, бақытты болып туылған сыңарының соңынан

ілесумен өмірін өткізер еді. Былтыр Аман шаңырақ кө-

теріпті. Есен ренішін жасыра алмады, ол үнемі екеуміздің

тойымыз бір күнде болса деп армандайды екен. Амал

қайсы, енді қуып жетуге тура келеді.

58

Сырдарияның оң жағалауында орналасқан Қазалы қа-

халықтың ұрпағы білім байлық болып саналмай тұрған

ласының берекелі де мерекелі күндері артта қалғандай.

кезде-ақ оқуға ұмтылуы назар аударарлық.

ХІХ ғасырдың орта шенінде Қазалы Арал теңіз флоты

Теміржол құрылысының Қазалыны айналып өтуі бұл

арқылы Хиуа, Бұқара, Ресей арасындағы керуен жолын

қалашық үшін алғашқы соққы болды; одан кейін төңкеріс

байланыстырып жатқан маңызды бекет еді. Сол уақытта

салдарынан қалалық көпестер гильдиясының күлі көкке

жергілікті көпестердің сауда айналымы жылына екі

ұшты; Арал теңізінің суы тартылды; одан кейін кеңес

миллион патша рублі болған деседі, ал транзит сауданың

билігі құлады, тауқыметті тоқсаныншы жылдар бастал-

айналымы сегіз миллионға жеткен екен. Арал ауданында

ды. Қазалының басына да қара бұлт үйірілді, барша жұрт

жылына миллион пұт балық ауланып, қазалылықтар

үшін ауыр болған тарихи кезеңнен әупірімдеп өтті. Бірақ

Орынбордың базарында жиырма мың басқа дейін

біржола күйреген жоқ, кейбір қалалар секілді картадан

қой сатқан екен. Тұрмыстың түзелуі рухани байлыққа

жойылып кетпеді. Қазір де қала орталығынан ерсілі-

ұмтылуға да жол ашқан. Бұдан екі ғасыр бұрын, теңіз

қарсылы ағылған жұртты көресің, үй бағасы да көтеріліп

кемерінен асып, керуен жолдары бір тынбайтын кезеңде

келеді. Жиырма жыл бұрын бұл маңнан есік-терезесі

Қазалы уездік қаласында мешіт пен шіркеу ғана емес,

үңірейген үйлерді көп кездестіретінсің, қазір ондай

мектеп те болыпты. 1858 жылы орыс мектебі ашылса,

мүлдем жоқ. Мүгедек балаларды сауықтыруға арналған

1863 жылы қазақ балаларына арналған «қырғыз» мек-

«Шапағат» ұйымының директоры Шынар Жеңсікбаева

тебі ашылған. Өлкетанушы тарихшылардың айтуынша,

кезінде бос ғимарат таппай сенделгенін айтады. Сол

алғашқы сабақта бар болғаны алты оқушы отырыпты.

кезде әкім бұрынғы аудандық тұтынушылар қоғамының

Олардың кім екені сақталмағаны өкінішті, әйтпесе олар-

бос қалған кеңсесін берген екен. Мұнай компаниясының

дың кім болғанын, кейінгі тағдырын білу қызық болар

көмегімен екі қабатты ғимаратты жөндеуден өткізіпті.

еді. Көшіп-қонып мал бағып, балық аулаумен күнелткен

Кеңестік кезеңде сырттан келетін тауарды бөліп берумен

60

ЕКIНШI БӨЛІМ

ҚАЗАЛЫДА ШЫНАРДЫ КІМ БІЛМЕЙДІ?..

61

айналысқан мықтылар отырған кеңседе содан бастап

1995 жылы Шынар мүгедектер қоғамында жұмыс

балалар тұрып, ем ала бастапты.

істеп жүреді. Бір шараның кезінде Біріккен Ұлттар

«Шапағат» орталығының бірінші қабатында асхана

Ұйымының өкілдері оған мүгедек балаларға көмек

мен спортзал орналасқан, екінші қабатта оқу бөлмелері

көрсетумен айналысатын үкіметтік емес ұйым (ҮЕҰ)

мен ұйықтайтын бөлмелер қоныс тепкен, аулада балалар

ашуды ұсынады. Шынар оның неғылған ұйым екенін

ойнайтын алаңқай бар, ал жалғастыра салынған ғимарат

бірден түсіне қоймайды. Үкіметтік емес ұйым деген не?

акт залы қызметін атқарады. Кеңестік кезеңде америка-

Кейіннен дәл осы сұрақты оған ауылдастары да талай рет

лық джинсы, үнді шайы мен Шанель иіссулары салынған

қойған. Тіпті бір ауылда «шетелдің тыңшысы шығарсың»

қорап жиналып тұратын қоймада қазір балалар өнер

деп қуып шығыпты. Шынын айтса, жергілікті халық жас

көрсетеді. Үлкен залға жылтырақтар мен шар ілінген

қызды онша менсіне де қоймапты. «Хабар» арнасының

(мен барғанның алдында ғана Тәуелсіздік мерекесін

журналисі «бұл қалада «Шапағат» ұйымы мен оның ди-

тойлапты). Ал мен негізгі ғимаратқа өтетін елеусіз ғана

ректоры Шынар Жеңсікбаеваны бәрі біледі» деп сюжет

есікке назар аудардым. Аудандық тұтынушылар қоғамын

жасап тұрғаны бүгін ғой, ал осы күнге жету үшін қанша-

салғандар ақымақ емес: қойма бас кеңсеге тиіп тұр,

ма тер төгуге тура келгені Шынарға мәлім.

екеуін жалғастырып тұрған елеусіз ғана есік бар, тапшы

Көп жыл бұрын Шынардың жұмысы Қазалыда қанша

тауарлар осы есік арқылы қоймадан кабинеттерге өтіп,

мүгедек бала бар екенін сұрастырудан басталған. Ресми

қолы ұзын жандардың үйіне жеткізілген. Қазалыда

көрсеткіш бойынша, мүмкіндігі шектеулі балалардың

туып-өскен Шынар бала күнінде жергілікті басшылардың

саны отыз екен. Бірақ бұрын мүгедектер қоғамында істе-

балаларының киімі басқалардан ерекше болғанын айта-

ген Шынар шын мәнінде олардың саны әлдеқайда көп

ды. Сондықтан Шынар ең алдымен көзге күйік болған сол

екенін сезетін. Екі есе, үш есе, әлде төрт есе көп шығар

есікті біржола жаптырып тастапты.

деп ойлаған. Алайда шын мәнінде он есе көп болуы

62

ЕКIНШI БӨЛІМ

ҚАЗАЛЫДА ШЫНАРДЫ КІМ БІЛМЕЙДІ?..

63

Шынардың төбесінен жай түсіргендей болды. Қазалы

ауданында қанша науқас бала бар екенін, олардың Қа-

зақстандағы саны қанша екенін ешкім білмейтін, білгісі

де келмейтін. Өйткені одақ құлап, есін әрең жиған елдің

одан гөрі маңызды мәселесі көп болатын.

Ол заманда ауру баласы үшін жұрт арланатын,

бүкіл ел табалап тұрғандай көрінетін, мүгедек бала сол

әулеттің тұқымының оңбай қалғанын көрсететін тірі

куәгердей еді, сондықтан ондай баланы жұрт көзінен

таса ұстайтын. Тар қапасқа қамалған балаларды жарық

дүниемен қауыштыру үшін Шынар ауыл-ауылды, тіпті

малшылардың үйіне дейін аралап, балаларды тізімге

алды. Қазіргіше айтсақ, мәліметтерді жинап, өңдеді.

Бірнеше ай бойы жанындағы көмекшілерімен бірге

әр есікті қағып, көмекке мұқтаж адам бар-жоғын анықта-

ды. Жұрт оларды құшақ жая қарсы алған жоқ, керісінше

босағадан қайтаруға тырысты. Бірақ сол босағада тұрып-

ақ Шынар лас төсекте кір-қожалақ болып жатқан, құр

сүлдері қалған балаларды көріп үлгеретін. Шарасыз-

дықтан не істерін білмеді. Ол кезде мүгедек балаларға

жәрдемақы да бермейтін. Ал ата-аналар медициналық

64

ГЛАВА ВТОРАЯ

ҚАЗАЛЫДА ШЫНАРДЫ КІМ БІЛМЕЙДІ?..

65

тексеруден өткізіп, әуре-сарсаңға түскісі келмейтін, оған

қосылмай-ақ тірлік кешіп жатты, олардың өлімінің өзі

артық қаражаты да болмайтын, солай балалар есепке де

елеусіз болды.

тұрмай қала беретін. Енді ата-аналарды ынталандыру ке-

Шынар өткен жиырма жылдағы әлемдік нарықтағы

рек болды. Осы арада Шынар қулыққа көшті: ұзынқұлақ

мұнай бағасын трейлерлерден кем білмейді десек

арқылы ата-аналарға науқас балаларға тамақ, киім,

қателеспейміз. Қазалыда отырып-ақ олар биржадағы

памперс, дәрі-дәрмек беріледі деген әңгімені таратып

индексті қадағалап отыратын. Тоқсаныншы жылдардың

жіберді. Осыдан кейін жұрт қозғала бастады. Бірақ олар

аяғында бір баррель мұнайдың бағасы он төрт долларға

бірінші кезекте тамақ, киім және памперс сұрайтын еді.

түсіп кетті, бұл кезде мұнай компаниялары да көмек

Содан кейін жаңажылдық кеш өткізді. Онда да

көрсетуден шеттей бастады. Ал көмек аса қатты қажет

сымсыз телефон арқылы мерекелік концерттен кейін

еді: БҰҰ жобаны жауып тастаған, мемлекет көмектеспей-

балаларға сыйлық беріледі деген әңгімені таратты. 1995

тін, орта және шағын бизнес онсыз да қиын жағдайда.

жылдың 29 желтоқсанында аудандық мәдениет үйінде

Мұндайда Шынар бұл істі тоқтату керек пе, әлде бірдеңе

ине шаншар жер болмады.

ойластыру керек пе деп бас қатыратын. Жаба салу қиын

«Мұны көру өте ауыр еді, — дейді Шынар. — Залда ауа

емес қой, бірақ балаларды қайтпек? Қайтадан ауылдарға

жоқ, науқас балалардың түріне қарасаң жылағың келеді,

жібермек пе? 367 жеке істің көзін жойып, оларды біржо-

олар соншалық күтімсіз еді…»

ла ұмытып, балаларды қайтадан құрдымға лақтыруы

Үш жүз алпыс жеті. Қазалы ауданында сал ауруына

керек пе?..

шалдыққан балалардың саны осынша екен. Емханаларда,

Әлеуметтік желілер күшіне енгеннен көп бұрын

мектепте, әлеуметтік қызметте тіркеуде жоқ 367 бала.

«Шапағат» қоры фандрайзингті меңгерді, яғни ха-

Олар адам қатарында жоқ еді. Олар өмірге келгеннен

лықаралық ұйымдардың грантына өтініш білдіру,

бастап тар төсектен өзгені көрмей-ақ, адам қатарына

шетелдік дипломатиялық өкілдіктерге дұрыс хат жаза

66

ЕКIНШI БӨЛІМ

ҚАЗАЛЫДА ШЫНАРДЫ КІМ БІЛМЕЙДІ?..

67

білу, коммерциялық компаниялар мен мемлекеттік ме-

емдейді, оқытады, дамытумен айналысады, ақырында сал

кемелерді аралап, табаннан тозуды меңгерді. Ешқашан

болып келген балалар айналасы бір-екі айдың көлемінде

олардың өтініші ескерусіз қалған емес. Бірде аудандық

орнынан тұрып, өз тамағын өзі ішіп, айналасымен ара-

полиция бөліміндегілер айлығынан ақша жинап берсе,

ласа бастайды.

келесі салық мекемесінің қызметкерлері көмектесті.

Шынар Жеңсікбаева осы сауықтыру орталығы ар-

Сорос қоры грант берді, Швейцарияның елшілігі сал

қылы Қазалыда қыруар жұмыс атқарды десек, артық

кезінде ауыруды басатын қымбат дәрі жіберді, Ұлыбри-

айтқандық емес. Оның еңбегі орасан зор. Ширек ғасырға

танияның елшілігі мүгедек балалар отыратын қырық

жуық уақыт ішінде мыңдаған науқас балаға көмектесіп,

қоларба жіберді...

оларға болысып қана қоймай, менталитетті де өзгертті,

Сөйтіп жүргенде екі мыңыншы жылдарға ілікті. 2002

құндылықтарды өзгертті. Ең бастысы науқас бала үшін

жылы мұнай бағасы көтерілді, елімізде көптен күткен

ұялмауды үйретті. Бүкіл бала дүниеге дені сау, келісті

әлеуметтік әріптестік туралы заң қабылданды. Сол кезде

де келбетті болып тумайтынын қалыпты жағдай деп

«Шапағаттың» кеңсесіне халықаралық ұйым өкілдері

қарайтын көзқарас қалыптастырды. Еңбек еш кеткен

емес, прагматик менеджерлер келді. Ынтымақтаса

жоқ, қазір Қазалыда ешкім мүгедек баласын жұрт

жұмыс істеуді ұсынып, демеушілердің ақшасына мүге-

көзінен таса ұстамайды. Өздері келіп, көмек сұрай-

дек балаларға сауықтыру қызметін көрсететін, тәулік

ды. Иә, кейде тым кеш әкеледі. Көбінесе ата-аналар

бойы жұмыс істейтін орталық ашылды. Алыс ауыл-

7-8-10 жасқа келгенде, өздері қарай алмай бара жатқан

дарда тұратын, тұрмыстың тауқыметінен де, науқас

уақытта ғана көмекке жүгінеді. Мұндайда ем қонуы

баланың күтімінен де шаршаған ата-аналар айлап бала-

да қиындау.

сына соқпай кететін күндер басталды. Ал бір жағынан

Кейде күтпеген жағдайлар да болып тұрады. Бірде

баланы үйге алып кеткенде не істейді? Ал орталықта

Қазалыға Алматыдан медициналық тексеру келеді, бір

68

ЕКIНШI БӨЛІМ

ҚАЗАЛЫДА ШЫНАРДЫ КІМ БІЛМЕЙДІ?..

69

отбасы оларды сал ауруына шалдыққан баласын көріп

кабинеттерінен Монтессори ойыншықтарын көріп қал-

беруге шақырады. Баланы қарағаннан кейін дастар-

дым) текке кетпейді, біраз уақыттан кейін бала қатарға

ханнан дәм ауыз тиюді ұсынады. Осы кезде Алматыдан

қосыла бастайды. Церебралды сал ауруының бірнеше

келген дәрігерлердің бірі үй иелерінің үлкен қызының

түрі болады, біреуі ақыл-ойды да бүлдірсе, екіншілерінде

денсаулығында бір кінәрат бар-ау дегенді айтады. Үй

ақыл-ойға мүлдем зиян келмейді. Мамандар мұндай ба-

иелері «бұл баланың дені сау» деп бойбермейді. Де-

лалар оқу мен санауды үйреніп, өз-өзіне қарап, балдақпен

генмен дәрігер де айтқанынан қайтпай, баланы қарап

не қоларбамен жүре алса, соның өзі үлкен жетістік деп

береді. Сөйтсе бойжетіп келе жатқан қыздың құлағы

есептейді.

естімейді екен. Ауру біртіндеп дендегендіктен, үй іші

«Ең бастысы, әр баланың мүмкіндігін пайдалана білу

қыздарының құлағы нашар еститінін білмеген де

керек, ол үшін науқас баламен неғұрлым ерте жұмыс

екен. Енді бір-екі жыл кешіксе, қыз біржола саңырау

істеген дұрыс. Денсаулығындағы түйткілді бала дүние-

болып, өмір бақи мүгедек болып қалғандай екен. «Ал

ге келе салғаннан кейін-ақ біліп, тез арада емдеу-

Қазалыда мүгедек әйелдердің күні күн емес», — дейді

сауықтыру шараларын қолға алып, дәрігердің бақыла-

Шынар күрсініп.

уымен күнделікті сол шараларды жасау көп көмектеседі.

Әлгі қызды дереу Алматыға апарып, операция жа-

Сонда баланың дамуы да дұрыс болады, ал бізде бәрі

сатады. Кейін мектепті бітіріп, тұрмыс құрып, дені сау

керісінше», — дейді Шынар.

үш баланы дүниеге әкеліпті. Өкінішке қарай, әрдайым

Ерте дамыту деген заманауи орталықтар ғана емес.

осылай сәтті бола бермейді. Кейде баланың науқас екенін

Үш жастан кейін кеш дейтін мұндай орталықтар бөлек

тым кеш білетін кездер болады.

те, науқас баланың дамуы мүлдем бөлек. Бірде Шынар

Массаж, түрлі тренажер, ұсақ және орта моториканы

сау балалар мен науқас балалар қатар баратын балабақша

жаттықтыру, заманауи әдістемемен жұмыс (орталықтың

туралы да ойланған...

70

ЕКIНШI БӨЛІМ

ҚАЗАЛЫДА ШЫНАРДЫ КІМ БІЛМЕЙДІ?..

71

Ауыл тұрғындары бұрынғыдай мүгедек баласын

алады. Мереке кездерінде ауру балаларға сыйлық тара-

тар қапасқа қамап қоймайды, көмек ала алатындарын

тып, олардың маңдайынан сипау үшін келуге болады, ал

біледі және құқықтарын пайдаланады. Бірақ сөйтіп

балаларын емге әкелуге болмайды. Қазалы тұрғындары

жүргенде тағы бір стереотип пайда болды: церебралды

үшін ауру деген — кедейшілік пен бақытсыздықтың

сал мен басқа да ауыр науқастар кедейлердің ауруы деп

белгісі, кемшілік, ол үшін ұялады, оны жасырады. Инклю-

есептейтіндер шықты. Жұрт олардан аулақ жүруге ты-

зивті балабақша ашуға ең негізгі кедергі келтірген жайт

рысады. Аудан орталығында тұратын ауқатты адамдар

та осы. Сау балаларының қасында айрықша балалардың

«Шапағатқа» баруды ар көретінін де білді. Бірде кеш-

бірге жүргенін мұнда ешкім қаламайды.

тетіп Шынардың кабинетіне ауданда лауазымды қызмет

— Бізге инклюзивті балабақша керек! Балалар кіш-

атқаратын бір шенеунік келді. Тренажерлардың бірін бір

кентай кездерінен адам баласының әртүрлі болатынын

күнге сұрай келіпті, тура сондай етіп жасатпақ екен. Сол

білсін, аяушылық сезімі оянсын. Оның үстіне бұл ауруды

кезде ғана Шынар әлгі шенеуніктің екі баласы бірдей

дер кезінде анықтап, сауықтыруға да көмек. — Шынар

науқас екенін білді.

аудандық білім бөліміндегілерге осылай деген.

— Балаларды бізге алып келсеңізші, мұнда педагог-

Жекеменшік пен мемлекеттік ынтымақтастығы

тар мен дәрігерлер бар, бір тренажер не болады? — дедім.

шеңберінде мемлекеттік балабақшадан бір инклюзивті

— Әкеле алмаймын, – деді бастық жүзін төмен салып.

топ ашуды ұсынған. Меңгерушісі қоғам белсендісін

Онысы түсінікті де. Бастық елдің алдында мықты

мұқият тыңдауын тыңдағанмен, ақырында «мені бар-

әрі беделді супермен кейпінде көрінуі керек, ал ауру

лығы түтіп жейді ғой, маған тыныштық керек» дегенді

бала — оның әлсіздігі. Бастық бүкіл елдің көзінше науқас

алға тартқан.

балаларын мүгедектер орталығына әкеле алмайды, ол

Табандап талап еткеннен кейін меңгеруші бала-

мұндай жерге тек қайырымды басшы ретінде ғана келе

бақшалардың кіреберісінде тұрып, ата-аналарға анкета

72

ЕКIНШI БӨЛІМ

ҚАЗАЛЫДА ШЫНАРДЫ КІМ БІЛМЕЙДІ?..

73

таратуға қол жеткізген. Сөйтіп Шынар А4 параққа сұ-

«Бізде инклюзивті мектеп дейтін бір мектеп бар,

рақтарын жазып, қызметкерлермен бірге балабақшаның

көзіммен көру үшін сол жерге бардым. Онда бір ғана

босағасында кірген-шыққан ата-анаға ұсынып тұрды.

мүгедек бала бар. Мектептегілер шынын айтты, бала

— Сіз балабақшада инклюзивті топ болғанын қол-

оқымайды, тек тізімде бар. Өйткені ментор жоқ, жеке

дайсыз ба, әлде қарсысыз ба?

жұмыс істеу жоқ, көмек бағдарламалары да жоқ», —

— Инклюзивті деген не?

дейді Шынар.

— Дені сау балалар мен айрықша балалардың бірге

Осыдан кейін Шынар Қазалыдағы айрықша

оқуын, ойнауын, бірге өсуін осылай атайды.

балалардың сау балалармен бір балабақшаға баруын

— Жоқ! Керегі жоқ!

қамтамасыз ету үшін инклюзивті тобы бар балабақша-

Сұрауға қатысқандардың тоқсан тоғыз пайызы та-

ны өзі ашуға әрекеттенеді. Бірақ тағы да сәтсіздікке

банды түрде «жоқ» деген жауап берді.

ұшырады, жоспарын білген ата-аналар шағымданамыз

«Жаман әдетке тез үйренеді» десті олар.

деп қорқытты. «Сен бұл жерге «Шапағатыңды» әкелуші

— Мен саған айтпап па едім? — деп білім бөлімінің

болма!» десті. Осы сөз жаңа идеяның тууына алып келді.

бастығы Шынарға мырс етті.

Расында да, «Шапағаттың» жанынан неге шағын инклю-

Шынар мұнымен қоя салған жоқ, Қазалыда инклю-

зивті балабақша ашпасқа деген ой келеді. Шынар жеті

зивті білім беру бойынша семинар ұйымдастырды. Осы

миллион теңге тұратын жобаны жасап, 2018 жылдың

саладағы ең мықты маман ретінде Қызылордадан Жанар

басында өзінің сауықтыру орталығынан мектепке дей-

Жүнісованы шақыртты, оны тыңдауға аудандағы бүкіл

інгі тәрбие беретін инклюзивті топ ашты. Онда он бала

мектептердің директорлары мен оқу ісінің меңгерушілері

бар, олардың үшеуі церебралды сал ауруымен ауырса,

жиналды. Олардың арасында да инклюзияның не екенін

қалған жетеуі көпбалалы, аз қамтылған отбасының

білетіндер аз еді.

балалары. Әзірге бәрі жақсы, ешкім ауру жұқтырып

74

ЕКIНШI БӨЛІМ

ҚАЗАЛЫДА ШЫНАРДЫ КІМ БІЛМЕЙДІ?..

75

алған жоқ, ауа арқылы ешкім сырқат жұқтырмады.

3-БӨЛІМ

Балалар бірге ойнайды, арасында таласады, татуласады,

қуанады және жылайды, қысқасы кәдімгі балабақшадан

еш айырмасы жоқ.

Жазықсыз перiште

76

Перзентхана. Гүлмира есін жиып, жаңа ғана дүниеге

болған, ешқашан басына бұлт үйірілмеген адам басқалай

әкелген періштесін іздеді. Қызылорданың бас невро-

болуы да мүмкін екенін түсінбейтін де шығар, бәлкім.

патологы болып қызмет еткен, облыстық аурухана

Қайғы, қасірет, бақытсыздық деген нәрсе жолы болмаған

дәрігерінің төтенше жағдайлар жөніндегі орынбасары

адамдардың ғана маңдайына жазылатындай көрінер.

қызметін атқаратын Гүлмира Кенжебаева перзентхана-

Ал Гүлмира өмірде үнемі жеңімпаз рөлінде еді.

дағы дәрігерлерді түгел танитын, бірақ жуық маңда жөн

«Ал, қане, ұлым, танысайық!» — деді де қолындағы

сұрай қоятын ешкім болмады. Бас дәрігердің палатаға

сәбидің жөргегін жазып кеп жіберді. Бүкіл әлемдегі жаңа

бас сұққаны да сол еді, амандасып үлгермей жатып ға-

туған балалар секілді оның ұлы да қызылшақа, беті-басы

йып болды. Акушерка да мұрнының астынан міңгірледі

«әжім-әжім», періштенің иісі аңқыған, сүп-сүйкімді

де зытты.

болатын. Дәл сондай және мүлдем басқа. Тәжірибелі

Үшінші баласын дүниеге әкелген ана не болғанын

невропатолог өмір бойы басқалардың балаларына табан

түсінбей дал болды. Әріптестері мен көп жылдан бері

астында диагноз қоятын, өзінікін де бірден білді. Гүлми-

аралас-құралас болып жүрген достарының шындықты

раның ұлы күн сәулелі, яғни Даун синдромымен дүниеге

айтуға дәті жетпеді, сосын ешкім білмейтін, күні кеше

келген еді.

ғана университет бітіріп келген жас педиатрды жіберді.

Өз кабинетіндегі жүні жығылып, жүрегі қан жылаған

Тіке қараудан тайсақтаған жас маман: «Өзіңіз де дәрі-

қаншама ана көз алдына келді. Оларға ақыл-кеңес беріп,

герсіз ғой, бәрін түсінесіз», — деді де, құндақтаулы сәбиді

депрессиядан шығуға көмектесетін. Сөйтсе өзгенің қай-

ұстата сала кабинеттен атып шықты.

ғысына ортақ болу деген оп-оңай екен ғой! Ал өз басыңа

Бұл кезде де Гүлмира ештеңені сезе қойған жоқ.

түскен қайғының салмағы соншалық ауыр болады екен.

Бәлкім, жас босанған ана жамандық ойлай да алмайтын

Басыңа түспей білмейсің деген рас екен. Он екі мүшесі

шығар. Немесе, 38 жасқа дейінгі өмірі шуақты да табысты

сау адам бір аяғы жоқ адамды ешқашан түсінбейді деседі,

78

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ЖАЗЫҚСЫЗ ПЕРІШТЕ

79

ал бір аяғы жоқ адам екі аяғынан қоса айырылған адам-

ғой, бекер уайымдағансың, тасымайсың! Ал, қызым, сен

ның қайғысын түсіне алмай кетеді деседі...

кредитті қалай жабатынымызға алаңдаған едің. Енді

Ананың аты ана ғой, көпе-көрінеу көрініп тұрған

бізге ештеңенің де керегі жоқ, білесің бе?! Ал ұлым інінің

диагноздан қателік іздегісі келді, есі кіресілі-шығасылы

орнына күшік сұрап еді ғой! Міне, саған күшік сияқты іні,

күйде баланың бұлшықеттерін, аяғындағы сызықтарды

жетектеп жүрсең болады...»

қарай бастады. Жүздеген осындай баланы алдынан өткі-

Адам осынша қатігез болар ма, басына небір ой келді,

ген невропатолог дәрігер де адам, ол да барлық ата-ана

өзін кінәлап, жанын жей берді; қан кетіп, қызуы көтерілді,

бастан кешетін кезеңнен аттап өте алған жоқ. Төбесінен

телефонды алмақ болып орнынан тұрғанын біледі, есінен

жай түскендей, еңсесі түсіп кетті. «Неге? Не жаздым?» —

танып құлады.

дей берді өзіне-өзі. Әлемде қаншама адам осы сұрақты

Гүлмира есін жиғанда үлкен үйдің алдында тұр екен.

өз-өзіне қоятынын білсеңіз ғой, бірақ олардың ешбірі

Хан сарайындай үй тұтас қоршалған екен және Кремльге

оның жауабын тапқан емес. Жауабын әркім өзінше іздей-

ұқсайтын. Үй Гүлмираның көз алдында салынып, үлкейе

ді, кейде табады да.

берді. Кірпіштер рет-ретімен қалана берді — қызыл кір-

«Вирус! Сәуір айында суық тигізіп алып едім ғой, ол

піш, көк кірпіш, қызыл кірпіш, көк кірпіш, осылай биік-

кезде аяғым ауыр екенін білмейтінмін! Жоқ, менің жа-

тей берді, биіктей берді. Мұқият қарағанында кірпіштің

сым 38-де ғой! Үйдегілердің бала туғанымды қаламаға-

біреу басып шығарып жатқан карта сияқты екенін көрді.

ны, өзімнің денсаулығымды ойлау керектігін айтқаны да

Кезекті карта шыққан кезде Гүлмира ол картаның өзінің

содан ғой. «Қан қысымың жоғары, бүйрегің де ауырады»

ұлы екенін санасымен түсінді. Ол принтерден басқаша

деген күйеуімді тыңдамай, тағы бір бала туғым келетінін

болып шықты, теп-тегіс Шымшуыр сияқты. Сол кезде

айттым емес пе?! Енді оған не деймін? «50-ге келгенде

белгісіз бір қол пайда болды да, оны қабырғаға қаламай,

баланы мектепке тасып жүремін бе?» деп уайымдап едің

төмен ысырды, қақпаның тұсында оның өзінің орны да

80

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ЖАЗЫҚСЫЗ ПЕРІШТЕ

81

бар болып шықты. Бұл жоспарлы түрде күткен бала еді.

Алып үй биіктеген үстіне биіктеп салына берді, арасында

бос қуыс пайда бола қалатын, ал басқаларына ұқсамай-

тын карта басылып шыға қалса, сол қуысқа апарып қоя-

тын. Гүлмира ұлының жанында, бір-екі кірпіштен кейін

тағы бір бос қуыс бар екенін есінде сақтап қалды. Күні

келгенде ол карта та пайда болады.

Бір сәтте Гүлмира қабырғаны тұтас көрді де, төбе

құйқасы шымырлап қоя берді. Картаны тұтас көргенде

бәрін де түсінгендей болды. Оның алдында шежіре тұр

еді. Көк карталар — тұқымдағы ер адамдар, қызыл карта-

лар — әйел адамдар, ал әр жердегі қуысты толтырып

тұрған теп-тегіс Шымшуыр сынды карталар — тұқым-

дағы айрықша балалар. Гүлмира дәрігер әрі материалист

болатын, ешқашан ырым-сырымға, түстегі аян дегенге

сенбеген, ал енді есін жия салысымен әулеттің ақ-

сақалдарын іздей бастады: үлкендер жағы Гүлмираның

болжамын расқа шығарды, тұқымдарында әр буында

ерекше бала дүниеге келеді екен. Әкесінің, атасының,

арғы бабасының буынында да болыпты, тіпті оның ар

жағында да болған деседі. Мұндай балаларды ешқашан

82

ГЛАВА ТРЕТЬЯ

ЖАЗЫҚСЫЗ ПЕРІШТЕ

83

өзекке теппепті. Жаратушының жіберген ерекше белгісі

Осылайша оншақты тармақты тізіп шықты.

деп біліпті, қарғыс деп қабылдамапты.

Ол үнемі жоспармен жүретін. Ал Даун синдромымен

«Жақында тағы біреуі дүниеге келеді, дайын бо-

дүниеге келген бала оның өміріндегі бақылауға алуға

лыңдар», — деді Гүлмира көз жасын тоқтата алмаған күйі

болмайтын бірінші жағдай болатын. Осы баланың бойға

туыстарына. Ал таңертең көзінің жасын сүртіп тастады

біткені де қызық. Тағы бір бала туу жөнінде көптен айтып

және жанын жегідей жеуді тоқтатты. Мәселе оның

жүргенімен, көтере алмаған. Бірде Астанадағы сіңлісі бо-

жасында да, суық тиіп ауырғанында да, вируста да емес.

санып, Гүлмира серіктес болып кірді. Нәрестені көргенде

Тіпті енді оның маңызы қанша? Ең бастысы, періштенің

гормондары көтеріліп кетті ме, содан келе салғаннан

еш кінәсі жоқ. Осы сәтте өзінің қайғысын ұмытып,

кейін-ақ көп ұзамай аяғы ауыр екенін білді. Бастапқыда

жанында жатқан бауыр еті баласына қарады. Үн-түнсіз

«мұндай да болады екен-ау» деп күліп те жүрді.

жатқан періштенің қарны да ашып қалған сияқты. Алғаш

Жағдайын сұрауға келген бастығының сөзі Гүлмира-

рет емізді. Содан кейін медсестрадан блокнот пен қалам

ның есін біржола жиғызған қадам болды.

сұратып алып, әрі қарайғы іс-әрекеттерінің жоспарын

Аурухананың бас дәрігері өзінің төтенше жағдайлар

жаза бастады.

жөніндегі орынбасары әрі жақын құрбысы Гүлмираға:

Бірінші кезекте баланы тексеруден өткізу керек —

«Еңсеңді көтер! — деп бұйыра сөйледі. — Біз дәрігер

мұндай балалардың дамуында басқа да кілтипан болуы

емеспіз бе, бәрін түсінуіміз керек. Менің ұлым сап-сау бо-

мүмкін.

лып дүниеге келді, бес жасқа дейін шапқылап жүрді. Ток

Екіншіден, арнайы есепке тұру керек.

соқты да, өлді. Менің сол кездегі қайғымды білесің ғой.

Үшіншіден, мүгедектігін рәсімдеу керек.

Оның жанында есейіп қалған ұл-қызың бар, Құдай саған

Төртіншіден, қай жерде сауықтыру орындары бар

тағы бір перзент беріп отыр, жәй бала емес, күн сәулелі

екенін білуі керек.

бала! Қане, есіңді жи да, іске көш!».

84

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ЖАЗЫҚСЫЗ ПЕРІШТЕ

85

Есін жиғаннан өзге амалы да жоқ еді. Басымызға

Нұрадин, Нұрикош

қандай жағдай түссе де, қайғыға батып отыра бермей,

дер кезінде есімізді жиып, әрі қарай не істеу керектігін

ойластырғаннан абзалы жоқ.

Кенже ұлдың атын Нұрадин деп қойды, еркелетіп

бәрі Нұрикош дейді. Ал екі жылдан кейін Гүлмираның

немере ағасының қызы Даун синдромы бар ұл туды.

Тұқымда тағы бір айрықша бала туылды. Күйеуінің

туыстары баладан бас тартсын немесе үйге келмесін деп

шарт қойып жатыр дегенде Гүлмира тағы бір картаның

өз орнын тапқанын ойлады.

86

ҮШІНШІ БӨЛІМ

Ас бөлмедегі екеу әлдеқашан суып қалған шәйді сорап-

істегені қалай? Әрі қарай өмір сүреді. Тек енді өмір

тап, ұзақ отырды. Күйеубала үнсіз ғана егіліп отырды,

ерекше туған жанының бір бөлшегімен бірге жалғасады.

арасында келіскені, әлде тыңдап отырғанын білдіргісі

Қабылдамайтындай, періштенің жазығы не? Бала да, сен

келгені белгісіз, басын шұлғып қояды. Жас әке қиын

де, келіншегің де кінәлі емессіңдер, бұл — өмір, ал өмірде

таңдаудың алдында тұр еді: туған ұлынан бас тартып,

бізді не күтіп тұрғанын, күні ертең не боларын білмей-

әйелімен ажырасу немесе әке-шешесімен араздасу.

міз. Бірақ баланы сүйіспеншілікке бөлек, оған қамқор

Отбасы кемтар баланы қабылдағысы келмеді. Ертең

болу, бақытты отбасын құруға біздің шамамыз жетеді.

келіншегі мен баласы перззентханадан шығады, ал ол

Менің Нұрикошыма қарашы, екі жасқа таяды, жүруге

әлі бір шешімге келе алған жоқ. Ол әйелін жақсы көретін.

талпынып жүр, үнемі күліп жүреді. Менің осы баладан

Үйдегілердің сөзін айтқанында да келіншегі өзін ұстай

бас тартқанымды елестетіп көрші! Осы әлемдегі бүкіл

білді. «Ажырасқың келсе мейлің, бірақ мен ұлымнан бас

дүниеден бас тартсам да, балапанымнан бас тартпаймын!

тартпаймын», — деп кесіп айтты. Туған әке-шешесінен,

Туған балаңды тастап кеттің дейік, әрі қарай қалай өмір

әулетінен де безіп кете алмайды. Не істемек керек?

сүресің? Мұның салмағы қандай ауыр екенін білесің

Гүлмира жауап табуға көмектескісі келді. Күйеуба-

бе? Бейтаныс жандарға қалдырып кете барып, үйге

ласына мұндай баланың ата-анасы болып отырған

қайтқанда тамақтарыңнан ас өтеді деп ойлайсыңдар

алғашқы да, соңғы да емес екенін айтты. Мұның алғашқы

ма? Осы ойдың өзі-ақ сендерді жегідей жеп бітіреді.

сәттегі есеңгіреу кенін, ал қорқыныш пен қайғы-мұңды

Әрине, сенің ата-анаңды да түсінемін, оңай емес. Бірақ

жеңе білсе, оның ар жағында шексіз махаббат жататы-

мұндай баланың да артықшылығы бар. Мысалы, балалық

нын түсіндіруге тырысты. Баланы өзімнің бір бөлшегім

шағы ұзағырақ болады! Бәлкім мен баламды аяй берген

деп қабылдаған кезде «Не істеу керек?» деген сұрақтың

шығармын, ол тек жасқа толғанда отырып, екіге толған-

маңызы болмай қалатынын ұғындырмақ болды. Не

да алғашқы қадамын жасады, өйткені біз үшін уақыттың

88

ҮШІНШІ БӨЛІМ

НҰРАДИН, НҰРИКОШ

89

өлшемі бөлек. Қазір баламның ерекше екенін соншалық

сезінбеймін де. Сендер де жеңіп шыға аласыңдар! Ойла-

нып, бәрін таразыға тартып, шешім қабылдауға бір күн

уақытың бар. Мен Айжанды білемін, ол ешқашан туған

баласынан бас тартпайды, сенсіз де өмір сүре береді, ал

сен екеуінен де мәңгіге айырыласың.

Күйеубала тіс жарып ештеңе демеген күйі үнсіз

тыңдап, үнсіз жылап, есіктен шығып кетті. Ал ертесіне

перзентханадан әйелі мен баласын алып кетуге барды,

қазір олардың үш баласы бар, үлкені — ерекше бала,

қалған екеуінің дені-қарны сау.

Әй, бірақ, барлық бала ерекше, барлық бала тең...

Осы бір қарапайым шындықты Гүлмира ана ретінде

де, невропатолог дәрігер ретінде де балабақша басшыла-

рына жеткізуге тырысты. Оның ұлын ешқайда алмады,

бәрі жауапкершіліктен қорықты. Ал Нұрикош салмақты

болатын. Ол шын мәнінде күн сәулелі бала еді — жы-

лауы сирек, үнемі күлімдеп жүреді, адамға жұғымды,

мейірімді, қоршаған ортаға титтей де зияны жоқ. Екі

жаста жүре бастады, суда жүзуді үйренді, өздігінен гор-

шокқа да отыратын болды. Әрине, ешқандай проблема

90

НҰРАДИН, НҰРИКОШ

91

болған жоқ, әке-шешесіне тек қана қуаныш сыйлады де-

төрт қабырғаға қамалып отыра алмайтыны, олай етудің

сек, онымыз өтірік болар еді. Үрей де, толқу да, уайым да

дұрыс еместігі белгілі еді.

болды, кішкентай баласы бар ата-ананың барлығы бастан

«Басқа балалармен араластыруға неге болмайды

өткеретін сезімді Нұрикоштың ата-анасы да айналып өт-

екен?» — Гүлмира үнемі жадырап жүретін ұлына қарай-

кен жоқ. Бірақ олары ұзаққа созылмайтын. Нұрикоштың

тын да, осы сұрақты қайталай беретін. Қызы жиырма

жүрегінде ақау бар екені және бұлшықеттері әлсіз екені

жетіге толды, одан кейінгі ұлы он тоғызға толды, олар-

белгілі болды. Жазда Қызылорда қатты ыстық болады,

дың екеуі де кәдімгі балабақшаға, қарапайым мектепке

кейде елу градусқа дейін жетеді, шаң ұшып, тыныс алу

барған; екеуі де университетке түскен, қызы бітірді, ал

қиындай түседі. Жастан енді асқан кезінде Нұрикош

ұлы Мәскеуде әлі де оқып жатыр. Олардың оқуына орай

суық тиіп ауырып қалды, инфекция өкпесіне түсіп кетіп,

ешқандай проблема болмапты. Тек Нұрикош мектепке

он күннен аса жан сақтау бөлімінде жатты. Енді үміттері

барар жасқа жеткенде ғана Гүлмира өзі үшін жаңалық

үзіле берген шақта есін жиды, өмір сүруге құштарлығы

ашқандай болды. Оның балаларымен бірге ерекше бала-

аурудан мықты болып шықты. Осыдан кейін Гүлмира

лар оқымапты, сонда олар қайда кеткен? Олар қайда тұра-

ұлын сауықтыру орталығына апарды. Ауруханадағы

ды, қалай өмір сүреді? Өз басымызға түспейінше мұндай

жұмысынан шығып, 2012 жылы жаңадан ашылған мүге-

күрделі де қолайсыз мәселені ойлай бермейді екенбіз.

дектер орталығына жұмысқа тұрды. Гүлмира жаңа қыз-

Ал онымен бетпе-бет келгенде әркім әлі келгенше

метте баласының денсаулығын үнемі бақылауда ұстап,

күресіп, басын тауға да, тасқа да соғады екен. Қызылор-

сауықтыруға жиі-жиі жатқызуға болады деп ойлағанын

дадағы ел сыйлайтын адамдардың қатарында бола тұра

жасырмайды. Медициналық күтім мен ата-ананың махаб-

Гүлмира ұлын балабақшаға орналастыра алмады. Ол

баты ғана жеткіліксіз, баланың әлеуметке бейімделіп,

барған бақшалардың қай-қайсысында да құбыжықтар

дамуы да маңызды. Төрт жасқа толған Нұрикоштың енді

емес, адамдар қызмет ететін, тіпті олардың кейбірі

92

ҮШІНШІ БӨЛІМ

НҰРАДИН, НҰРИКОШ

93

жанашырлықпен қарайтындай да көрінетін. Бірақ, амал

Ұмай

қайсы, өмір өз дегенін істейді екен.

Екі жыл бұрын Гүлмираға тағдыр тағы бір сынақ

ұсынды. Қатерлі ісікпен күресуіне тура келді. Қазір

ол туралы айтқысы келмейді, бірақ ұлының тағдыры

үшін күресуі ауруды жеңіп шығуына көмектесті-ау деп

ойлаймын.

Бірнеше балабақшаға барып, әбден тауы шағылды.

Барлығы бас тартқанда ұнжырғасы түсіп кетті. Сөй-

тіп жүрген күндердің бірінде таныстары балаларды

бөліп-жармай қабылдайтын балабақша бар екенін айтты.

94

ҮШІНШІ БӨЛІМ

Ұмай деп ежелгі түркітілдес халықтар  ұрпақ жалғасты-

дегеннен-ақ көршісі тездетіп салуларын тілеп жүр: бала-

рушы Тәңірін айтқан. Анар Ізден жаңадан ашқан бала-

сын орналастырмақ. «Келесі жылы ашыламыз!» — дейді

бақшасын да осылай «Ұмай» деп атады. Тауы шағылған

Анар үміттендіріп. Осы балабақшаны ашу үшін көрмеген

ата-аналар балаларын осы жерге әкеле алады. Мұнда Даун

құқайы жоқ, соның бәрін абыроймен жеңе білген Анардың

синдромы, церебралды сал, олигофрения, аутизм, саңы-

бұл жоспары да орындаларына күмән келтірмедік.

рау... кез келген бала қабылданады. Барлық бала тең, барлық

1998 жылы Анар Ізден сол кездегі Қазақстанның ең ке-

бала маңызды. «Сорос-Қазақстан» қорының бағдарламасы

ремет қаласынан қай-қай жағынан да қолайсыз саналатын

осылай аталады, осы бағдарлама бойынша еліміздегі бірін-

қалаларының біріне қоныс аударды. Алматыдан Қызылор-

ші инклюзив балабақша жұмыс істей бастады.

даға көшу Парижден Нью-Васюкиге қоныс аударғанмен

Әр топта айрықша қажеттігі бар 2-3 баладан бар,

бірдей еді. Ата-анасының жанына көшіп баруына әпкесінің

бұған қоса жеке коррекциялық топ та қызмет етеді. Мұнда

сырқаты себеп болды. Алматыда журналист, мұғалім және

жалғыз ғана түйткіл бар, орын болмай қалуы мүмкін. Бала-

оқу ісі жөніндегі меңгеруші болатын, ал Қызылордада

бақша біреу, мамандар жетіспейді, өтініш айтатындар көп,

бәрін басынан бастауға тура келді. Оңай болған жоқ, бүкіл

қаржы шектеулі, мұның бәрі аз болғандай заңнаманың да

ел көлеміндегі қиындықтар Қызылордада екі есе ауыр

түйткілді тұстары көп. «Ұмай» балабақшасының негізін

болатын. Біраз уақыт әкімдікте жұмыс істеп, шалғайдағы

қалаушы әрі директоры Анар Ізден мұндайда кейде бетбақ

облыстың жағдайын көзімен көрді. Жарығы мен жылуы

болу да көмектесетінін айтады. Қазір ол жаңа балабақша-

жоқ үйде өсіп жатқан балаларды көрді, өйткені жа-

ның құрылысын бастаған. Қызылорданың сырт жағынан

рықтың ақысын төлеп, көмір алатын ақша жоқ болатын;

бірнеше жыл бұрын әупірімдеп жүріп алған жеріне екі

зейнетақысы нан-шәйінен артылмайтын зейнеткерлер

қабатты балабақша салмақшы. Іргетасы құйылып, бірінші

бағып отырған балаларды көрді; көзін ашқалы бүтін киім

қабаты тұрғызылып та қойған. Балабақша салынып жатыр

кимеген, қолына ойыншық ұстап көрмеген, тіпті аяқ киімі

96

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

97

жоқ болғандықтан далаға да шыға алмай, үйде қамалып

отыратын балаларды көрді. Тығырыққа әбден тіреліп, не

істеріп білмегендіктен балаларынан бас тартып жатқан

жалғызбасты әйелдерді кездестірді.

Анар сол кезден бері бір нәрсені түсінді, барлығы

құрдас бола тұра, кедей әрі көпбалалы отбасынан шыққан

бала ауқатты отбасының баласынан рең-басымен ғана

емес, дене бітімімен де ерекшеленеді екен. Олар әдетте

арық, бойы да қысқа болып келеді. Мұндай қызметте

жүргендердің кейбірінің еті өліп кететін болса, енді біреу-

лер шарасыздығына күйіп, ашу-ызаға булығады. Бұлай

көндігіп жүре беруге болмайтынын, жағдайды өзгерту

керектігін түсінеді.

Бала күнінде озат әрі белсенді оқушы ретінде Анар

«Артек» лагеріне барған болатын. Сонда Севастопольге

экскурсияға барған. Севастопольдегі өнер музейінен Анар

өмірінде бірінші рет қоларбада отырған мүгедек адамды

көрген. Кеңестік пионер сол кезде қоларбамен де музейге

баруға болатынына қатты таңғалған. Арада көп жыл

өткенде Анар сол музейдегі адамды ғана емес, сол кездегі

өзінің аңғал ойын да есіне түсірді: Қызылордада неге

98

ГЛАВА ТРЕТЬЯ

ҰМАЙ

99

мүгедектер ешқайда бармайды? Әлде біздің қаламызда

де болған. Шындаса, Қазақстанда дәл осындай рахметі жоқ

ондайлар жоқ па?

жұмыс бар десе сенбейсің. Қазір ғой қоғам белсенділері

Ол бұл сұрақтың жауабын енді ғана тапты: ондай

«жұлдыз», жұрттың бәрі олармен бірге селфи жасауға

адамдар бар, тек олар бала күнінен бастап қартайған

құмар, ал о баста осылар бүкіл қарсылыққа қарамай, алға,

шағына дейін ешқайда шықпай, төрт қабырғаға қамалып

тек қана алға жүргені ескеріле бермейді. Бұл қоғамға бел-

отырып-ақ өмірден өтіп кетеді.

гілі адамның қайырымдылық шарасына қатысуы секілді

Анар мемлекеттік қызметтен кетіп, мүгедек балалары

емес, мұрныңнан шаншылып тер төгетін жұмыс және ол

бар ата-аналарға көмектесетін «Ұмай» ұйымын құрды.

қызметің үшін рахмет естімейтін жұмыс. Кейде шегінуге

Алғашқы жобасы он екі адамға арналған балалар үйі болса,

де тура келеді. 2009 жылы Анар Арал, Жалағаш, Қызылорда

одан кейін «Ұмай» инклюзив балабақшасын ашты. Ол

аудандарынан үш стационар ашқан, біраз уақыттан кейін

уақытта мұндайдың не екенін орталықтағылардың өзі

оны жабуға тура келді. Бұл ата-аналар үшін үлкен соққы

білмейтін. Бәрін басынан бастауға тура келді: алдымен

болды, олар әлі күнге дейін телефон соғып, әлі күнге дейін

ғимаратты жөндеуден өткізді, жарық, газ, су, жылу

үміт күтеді. «Менікі жауапсыздық болды, қолымды бір

тартты, донорлар мен демеушілер іздеді. Балаларды

сілтедім, мұны қорқақтық деуге болады», — деп Анар мен

құрдымнан алып шықты десек те болады. Қанша адамды

күтпеген сөзді айтты.

ата-ана құқығынан айырылудан қорғап қалды.

Ешкімге керегі болмай, қараусыз қалып, қираған

Үкіметтік емес ұйымдардың пайда болуы арқылы

ғимараттарды қайта жөндеп, есік-терезесін салып, туалет

елімізде қаншама жаңа дүние пайда болғанын және көп

қойып, мүгедек балаларға жағдай жасағаннан кейін олар-

нәрсенің өзгергенін осындай әңгімелерді естіген кезде

ға бір түсініксіз адамдар келгіштей бастады. Өздерінің

түсінесің. Ал сол ұйымдарды біресе грантсорғыштар,

жеңіп шығатынына әбден сенімді еркектер мен брилли-

біресе шетелдік агенттер деп жан таптырмайтын күндер

антқа малынған әйелдер көздері жәудіреген балалар мен

100

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

101

қызметкерлердің көз алдында қай жерге қандай жиһаз

шықты: «Осының бәрінің маған керегі не?!».

қоятындарына дейін айтып, олардың ашу-ызасын кел-

Базарда майшелпекте жұмыс істемейді, мұнай сатпай-

тіретін. «Бұл жерде түрік мектебі болады», — деген тон

ды, пайдалы қазбаларды іздеумен айналыспайды, соған

киіп, алтынға малынып алған әйел. «Бұл біздің кеңсеміз

қарамастан үнемі өзінің ақ екенін дәлелдеуге тура келетін.

болады», — деген қабағы қатулы ер адам.

Облыс әкімі ауысқан сайын мазасы қашатын, үкіметтік

Прокуратура тексеріп, аймақтық директорлар жауап

емес ұйым жұмысының саясатын түсіне бермейтін

алу үшін шақырыла бастады, ал қаржы басқармасынан

әкім-қаралардың қай тұстан не ойлап табарып ойлағанда

мемлекетке алты миллион зиян келтіргені туралы хат

жүйкесі сыр беретін. Қарым-қатынасы қандай болмақ?

шыға келді. Ештеңеге таңғалуға болмайтын елде бұл да

Егер көзқарасы дұрыс болмаса, ұйымға қысым көбейеді.

таңғалатын жайт емес еді.

Ал шындап келсе балабақша мен балалар үйінің кімге

«Арал ауданында жұмыс істеген 9 жыл ішінде ха-

қандай зияны бар? Бірақ оған көз алартуға да себеп көп:

лықаралық грантты есептемегеннің өзінде 60 миллион

жап-жаңа болып жөнделген ғимарат, шетелдік гранттар,

теңге салуға тура келді; жергілікті мамандардың шет

мемлекеттік тапсырыс, адамның ашкөздігі, ақымақтық,

елдерде оқуына жағдай жасадым, Қызылордадан немесе

надандық...

Алматыдан бірде-бір бала болған жоқ, барлығы да Аралдың

2003-2004 жылдары «Ұмай» ҮЕҰ мемлекеттік машина-

балалары. Олай болса, бізге неге қысым жасалып жатыр?» —

ның қарсылығына барынша шыдап бақты, бірнеше сотта

деп әкімге сұрақты төтесінен қойған. Әкім тура қараудан

жеңіп шықты, бірде-бір тексеру заң бұзушылық бар екенін

тайсақтап, ештеңе білмейтінін айтып құтылды.

көрсете алмады, барлығы шетелдік донорлар мен ірі ком-

Домалақ арыздың бірде-бірі расталған жоқ. Бірақ Анар

паниялардың бөлген қаржысы болатын. Әртүрлі жағдай

шаршап кеткен еді, біздің елде оған дейін де, одан кейін де

болуы мүмкін екенін ескерген Анар Ізден: «Бізге ешқандай

мыңдаған адамның аузынан шыққан сөз оның да аузынан

ақша аударудың қажеті жоқ, тек тікелей жұмысты атқарып

102

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

103

берсеңіздер болғаны, біз көреміз де, акт арқылы қабыл-

жабатындарын айтып кеткен. Осы кезде Анар табанынан

даймыз», — дейтін. Екі мыңыншы жылдардың басында

таусылып көмек іздеді. Оған тез арада линия жүргізіп, ішкі

әкімдікпен қарсыласқан тұста осы стратегияның көмегі

жылу жүйесіне қосылу үшін үш миллион теңге керек бол-

көп тиді. Сол кезде «Ұмайға» шындап жабылып қалу қаупі

ды. «Торғай-Петролеумның» кеңсесінде зорға дегенде көз

төнген еді. «Ұмай» соның бәріне төтеп берді. Тек бір күні

жасын тыйып, осыны айтқанда директор: «Құдайға шүкір,

оның директоры әбден ширығып, «Торғай-Петролеумның»

бас аман екен. Ал ақша деген шешілетін мәселе», — деген.

басшысы Алик Айдарбаевтың кабинетінде көз жасына ерік

Анар бұл жолы да ақшаны қолға алған жоқ, үш күн

береді. «Ол кісі қорқып кетіп, не болғанын сұрап жатыр. Ал

ішінде бүкіл шаруаны тындыратын жұмысшы бригадасына

мен солқылдап, көз жасымды тоқтата алар емеспін», — деп

тікелей төлеуді өтінді. Ал үш күннен кейін градусниктерін

еске алады Анар.

алып, қайта келген СЭС қызметкерлері бөлмелердің

Жағдай былай болған: заң бойынша коммерциялық

жып-жылы екенін, балалардың толып отырғанын көріп,

компаниялардың балалар үйіне немесе басқа да ұйымдарға

таңғалыстарын жасыра алмады. «Ұмай» ол жолы да

көмектесуге хақысы жоқ боп шыға келді, бұдан былай әлеу-

жабылмай қалды. Ал бірнеше айдан кейін балалар үйіне

меттік ақша әкімдіктерге беріліп, кімге және қанша ақша

алакөздене қараған әкім (мұндай да болады) отставкаға

беру керектігін әкімдіктегі шенеуніктер шешетін болды.

кетіп, аноним шағымдар, тексерулер мен сотқа беру өз-

Автономды жылыту жүйесі үшін «Ұмайға» дизельді «Қаз-

өзінен тоқтап қалады.

гермұнай» беретін, енді бір сәтте бере алмайтын болды.

— Сонда сіздерге не үшін қысым жасады? — деп

Ал бұл кезде қараша айы болатын. Күн суық. Дәл сол сәтте

сұрадым.

санэпидемстанция қызметкерлері де тексеруге келе қалып,

—  Соны өзім де білмеймін, олар ашып айтпайды ғой.

үш күннің ішінде ғимараттағы температура +22 градусқа

Government relation, яғни жергілікті болсын, респу-

көтерілмейтін болса, балалар үйін де, балабақшаны да

бликалық деңгейде болсын (Астанаға штаттық кестені

104

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

105

бекітуге барғанда Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау

үш жыл үздіксіз жұмыс істеуді өтініп сұраған, әлі күнге

министрлігіндегі шенеуніктердің үш күн сандалтып,

нәтиже жоқ.

соңында мүлдем қабылдамай қоятыны бар) билікпен

Балалардың көзге көрінетін табыстары мен осы қа-

қарым-қатынастан басқа заңның олқылығына орай

жырлы еңбекті елеп-ескеру ғана көңілге медеу. 2017 жыл-

туындайтын мәселелер де бар. «Ұмай» инклюзив бала-

дың соңында облыс әкімі Қызылорда облысының дамуына

бақшасы ақылы негізде жұмыс істейді, сонымен қатар

елеулі үлес қосқан қоғам қайраткері ретінде Анар Ізденнің

мұқтаж адамдарға тегін қызмет көрсетеді. Донорлардың

кеудесіне медаль тақты. Кімнің кім екенін түсіну үшін де

қаржысын тартуға болмайды, тек қана мемлекеттік тапсы-

ондаған жыл керек болды. Дегенмен, тоқмейілсуге де

рыс шеңберінде қызмет етуге тура келеді. Ол тапсырысқа

болмайды, біздің елде бәрі мүмкін, кез келген сәтте жағдай

сай істесең, жылдың тек тоғыз айында, яғни 1 сәуірден 31

өзгеріп кетуі мүмкін. «Ары тартсаң арба сынады, бері тарт-

желтоқсанға дейін ғана жұмыс істеуің керек, сосын наурыз

саң өгіз өледі» дейтін жағдай әлі де тууы мүмкін.

айына дейін тендерді күтесің. Жылдан жылға тек осылай

Инклюзив балабақша да Анардың табандылығын

жалғаса береді. Амал жоқтықтан ақысыз демалысқа жі-

таразыға тартқан кезекті сынақ болды. Бұл тек қана

беру, айлықтың аз болуы кері әсерін тигізбей қоймайды.

жұмыс емес, адамдардың ойлау жүйесін өзгерту жо-

Тіпті сирек кездесетін мамандардың да айлығын көтере

лындағы төңкеріс болды десек қателеспейміз. «Ұмай»

алмайсың, соның салдарынан Ұлыбритания, Германия мен

балалар үйі мен балабақшасы о бастан-ақ кез келген

АҚШ-та оқып қайтқан дефектолог, логопед, психологтар-

баламен жұмыс істеуге дайын еді. Бірақ заң «мүгедек»

дың (Қызылорданың балабақшасында!) арасынан бүгінде

және «ақыл-есі кем» балаларды қабылдауға тыйым сал-

жасы келген екі адам ғана қалған. Мұның алдын алуға

ды, жасырып-жауып жатпай-ақ осылай турасын айтты.

болар еді, сол үшін ҮЕҰ директоры министрлікке үсті-

Медициналық комиссия ондайларды жолатпайтын,

үстіне хат жолдап, тендердің мерзімін қайта қарастыруды,

кейде тіпті жеңіл деген сырқаттардың өзі өтпей қалатын.

106

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

107

«Бала өзіне зиян келтіруі мүмкін» деген себеп айтылатын.

ПМПК мүшелері жасайды. Олар баланы қанша уақыт

«Бұл өзі таңғаларлық жағдай. Кей балалардың аяғы

көріп-біледі? Жарты сағат па? Ал мұндай балаларға бейім-

сәл-пәл қисық болады, қолында аздаған кемістік кездеседі.

делудің өзіне бір сағат уақыт керек. Кейде балаға аутизм

Бірақ Ол баланың дамуға толық хақысы бар емес пе?» —

деген диагноз қояды, ал шын мәнінде мүлдем басқа нәрсе

дейді Анар таңданысын жасыра алмай.

болып шығады, мысалы, отбасындағы психологиялық

Содан кейін психологиялық-медициналық-педагоги-

проблема болуы мүмкін. Ал әңгіме баланың болашағы ту-

калық комиссияның (ПМПК) талаптарын алдын ала орын-

ралы. Ол бала «ақыл-есі кем» деген қорлықпен өмір бойы

дап, бөлек топ ашуға тура келді. «Ұмай» балабақшасындағы

өмір сүруі керек.

коррекциялық топ тоқсаныншы жылдардың соңынан күні

Рита мен Гита, Гита мен Рита — егіз. Екеуінің бір-

бүгінге дейін жұмыс істеп келеді, онда дамуы қатты тежел-

бірінен айнымайтыны соншалық, кейде тәрбиешілерді

ген балалармен жұмыс істейді, егер ПМК құп көрсе, бала

де әрі-сәрі етіп қоятын. Алайда егіз қыздардың сырт

бірден кәдімгі топқа ауысады. Ал балалардың тағдырын

келбетінің ұқсастығы көпке ұзамай басылды. Рита пысық

кімдердің және қалай шешетіні өз алдына бөлек мәселе.

әрі көпшіл болатын да, Гита момын еді, жалғыздықты

«Америка мен Еуропада интеллектісі айтарлықтай бұ-

жақсы көретін. Рита кішкентай ханшайым секілді бола-

зылған балалардың өзін жалпы білім беретін мектептерге

тын, бәрі оның айналасында үйіріліп жүретін, ал Гита

қабылдай береді, олар барлық баламен бірге, бірақ жеке

сағаттап жалғыз өзі текшелерді жинап отыра беретін.

бағдарлама бойынша оқиды. Даун синдромымен туылған

Рита үнемі анасының қасына жататын да, Гита басқа бөл-

баланы ешкім жоғары математикаға дайындамайды.

меде апасымен ұйықтайтын. Рита қалыпты бала, ал Гитаға

Олардың сабағына қатысқанымда өмірде қажет болатын

дәрігерлер аутизм деген диагноз қойған.

практикалық білім беретінін байқадым. Ал бізде не ел

Балабақша директоры бұған күмәнмен қарады.

қатарлы оқы, не мүлдем оқыма деген көзқарас. Таңдауды

Диагнозға араласуға хақысы жоқ болатын, бірақ

108

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

109

тәрбиешілерге егіздерді бақылап жүруді тапсырып қойған.

бұл проблема емес, әлемнің өзі әртүрлі адамдардан тұрмай

Тәрбиешілер қызықты ештеңе байқай қойған жоқ. Рита

ма?! Егер әркімге айдар тағып, әрнеден қорқа беретін

көпшіліктің ықыласына бөленіп, ортада жүрген уақытта

болсақ, дені сау адам қалмайды, мұндайда қоғамның өзін

Гита текшелерді бірінің үстіне бірін қойып жинай беретін.

жарымжан деу керек.

Гита туғандарымен сөйлеспегенімен, бөтен адамдармен

Біздің елімізде отбасында айрықша баланың дүниеге

тез шүйіркелесіп кететін. Аутизм диагнозы қойылған

келуін өмір сүру дағдысын өзгертетін ауыр қайғы деп

балалар өйтпеуі керек еді. Содан кейін Анар қыздардың

қабылдайтын жағдайлар көп. «Ұмай» балабақшасына

анасын әңгімелесуге шақырды. Балабақша қызметкерлері

бес жасар немересін алып келген (психикалық дамуы

Гитада аутизмнің ізі де жоқ екенін айтты. Кейінірек мұны

тежелгені бір қарағанда байқалмайды да) әжемен аз ғана

медициналық комиссия да растады. Бар мәселе анасының

әңгімелескеннің өзінде осыны түсіндім.  Мәселеге мұн-

алғашқы күннен бастап үнемі жадырап жүретін, сүйкімді

дай көзқарас қалыптасуына бәріміз кінәліміз. Адам

Ритаға көбірек көңіл бөлуінде екен. Мұны сезген Гита

көрмегендей немесе ала көзбен қарау, ретсіз сұрақтар қою,

біртіндеп тұйықтала берген. Анасының сыңарына ғана бар

кемшілігін айтып мазақтап, ен тағу (мәселен, Атыраудағы

пейілін бұратынымен еш күресе алмағандықтан ол өзінің

исатайлық балалар «мақау» деген сөзді көп естиді) онсыз

жеке әлеміне сүңги берген екен.

да өзін бақытсыз сезінетін адамның ұнжырғасын одан

— Бәріне өзіңіз кінәлісіз. Егер балаңызды құрдымнан

бетер түсіреді.

құтқарғыңыз келсе, көзқарасыңызды өзгертіңіз, — деп

Ал білім беру жүйесінің балаларды дені сау және дені

Анар қыздардың анасына турасын айтты.

сау емес деп бөлуі біржола үміттерін үзеді. Мұндайдан ке-

Қазір егіз қыздар жалпы білім беретін мектепте

йін бала кембағал екенін бұрынғыдан бетер сезіне түседі.

жоғары сыныпта оқиды. Мінездері бір-біріне мүлдем ұқса-

Осы кітапты жазу барысында мен жолығып сөйлескен

майды: бірі анық экстраверт те, екіншісі интроверт. Бірақ

ата-аналардың қай-қайсысы да баласының барша бала

110

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

111

баратын балабақшаға барғанын, ел қатарлы мектепте

Диагноз қояды, қандай да бір қызмет түрлерін, мысалы,

оқығанын, жұртпен бірге колледжге түсіп, ел қатары жұ-

памперс, дәрі-дәрмек алуға кезекке қояды, одан әрі бала-

мыс істегенін қалайды. Олар айрықша ештеңе сұрамайды,

ның тағдыры ешкімді қызықтырмайды. Ал негізінде бәрі

ел қатарлы өмір сүрсе дейді. Бірақ соның өзі мүмкін емес,

басқаша болуы керек. Балаға диагноз қойылғаннан кейін

үнемі бір кедергі кездесе кетеді. Кей жерде балабақша жоқ,

ол бір жасқа толғанша патронаж қызметкер онымен жұ-

кей жерде мектепке алмайды, енді бір жерде колледж жоқ,

мыс істеуі керек, ол барлығын учаскелік дәрігерге жеткізуі

ал кей жерлерде мұның ешқайсысы жоқ. Бола қалғанның

тиіс, дәрігер әлеуметтік қызмет өкілдеріне хабарлауы тиіс;

өзінде де медициналық комиссиядағы қабағы қатулы

содан кейін ол балаға сауықтыру және дамыту орталығын

апайлар мен ағайлар алдыдан шығады, ПМПК оң көзбен

тауып беру керек. Өміріміздің әр саласында мемлекеттік

қарай қалса, басқа балалардың ата-анасы шағым айтады...

рөлі зор екені айтылады ғой, бірақ дәл осы салада мемле-

Мұндай кедергілер тізбегі өмірі таусылмайды.

кеттің назары жетіспейді. Мұндай балалардың тағдырын

Анар біздің қоғамда кемтар балаларды айтпағанда,

ата-анасының санасына тәуелді етіп қойған, ал ата-ана-

сау балалардың дамуына мүмкіндік бермейтін көптеген

лардың көпшілігі баласының болашағы үшін саналы түрде

түйткіл бар екенін айтады.

күреспейді», — дейді Анар.

«Неге кей балалардың педагогикалық жағынан

Германияның Ганновер қаласында оқып жатқан қы-

қараусыз екенін көреміз? Өйткені олармен ешкім жұмыс

зылордалық тәрбиешілерді бір пансионатқа алып барып-

істегісі келмейді. Неге балалар дұрыс сөйлей алмайды?

ты. Онда жасы да әркелкі, қажеттілігі де әртүрлі адамдар

Өйткені олармен ешкім сөйлеспейді. Қызылорда облы-

бір бөлмеде өте ұсақ бөлшектерді мұқият жинап отыр екен.

сында айрықша қажеттігі бар он мыңға жуық бала бар,

Қазақстандықтар ол адамдар моториканы дамытатын жат-

олардың дені үйінен шыға алмайды, өзімен-өзі өсіп жа-

тығу жасап отыр деп ойлапты, сөйтсе олар BOSH компа-

тыр. Бізде мекемелердің арасында өзара байланыс жоқ.

ниясына арналған кәдімгі микрочиптерді жасап отыр екен.

112

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

113

Ал мектеп алмасу бағдарламасы бойынша Америкада

ақсақ баланы басқа топқа ауыстыруды талап етті. «Анау

оқыған Анардың ұлы тұрған отбасында бір бала дислексия-

ақсақ баланы құртыңыз» деп турасын айтты. Балалар бір-

ға шалдыққан, яғни оқи алмайды екен. Әріптері бір-біріне

бірін мазақтағанды жақсы көреді ғой, әлгі әйелдің баласы

қосылып, түсініксіз бірдеңені оқиды екен. Бірақ жақында-

ақсаңдап жүретінді шығарыпты. Тағы бірде біреудің бала-

ры мұны трагедия деп қабылдамапты, тіпті оқуына да еш

сы кекештене сөйлейтін болыпты. Ол балалардың анасын

кедергі болмапты. Тек бала спорт мектебінде білім алады

да түсінуге болады, ешкім баласын жаман болсын демейді

екен, қазірдің өзінде кәсіби футболда жақсы нәтиже көр-

ғой. Бірақ, бұл ерекшеліктердің жұқпалы емес екенін

сетіп жүрген бала болашақта танымал футболшы болатын

түсіну керек, бала болғаннан кейін қайталауы да мүмкін,

шығар, кім біледі?.. Болмаса да ештеңе етпейді, мақсат ол

бірақ оны қойып кетеді. Тек уақтылы бақылап, түсіндіріп,

емес. Ең бастысы, әр балаға айрықша қабілеті мен талан-

түзетіп отыру керек. Анар тәрбиешілерге де осыны айтады,

тына қарай дамуға жағдай жасау керек. Ал потенциал әр

олар мұны ата-аналарға барынша түсіндіруге тырысады,

баланың бойында болады.

сонда да болмай жатса ғана балаларды әртүрлі топқа жібе-

«Біз неге соны істей алмаймыз?» — дейді «Ұмайдың»

реді. Айтпақшы, аяғын сылтып басатын баланы ауыстыру

директоры. Ал мен оған дәл осы сұрақты қоюға келген

қажет болмапты. Кейін жекеменшік фирмасы бар келіншек

адаммын және сұрағымның жауабын таптым да. Анар

аяғы кемтар балаға әр маусым сайын арнайы тапсырыспен

және Анар сияқты адамдардың қолынан іс келеді, олар

тігілген ортопедиялық аяқ киім алып беріп жүріпті.

соны жасап, таптаурын көзқарасты өзгертіп те жатыр.

Балалардың өзі айрықша балалармен бірге жүруге еш

Теңізге тамған тамшыдай болса да жағдай өзгеріп келеді.

қарсы емес. Балабақшада да, мектепте де, колледжде де

Ал тамшыдан теңіз құралады.

мұндай балаларды тез-ақ орталарына қабылдайтынын біл-

Бір күні «Ұмай» балабақшасы директорының каби-

дім. Инклюзивті мектептерде де түсініспеушілік бастапқы

нетіне бір әйел кіріп келді де, баласы баратын топтағы

кезде ғана болады. Біреу сал ауруымен ауыратын балаға

114

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

115

байқамай тиісуі мүмкін, екіншісі мазақтауы мүмкін, бірақ

ақы төлеу керек. Ақы төлегеніміздің өзі біз үшін мәртебе

арада аз уақыт өткенде балалар керісінше құрдастарына

еді», — дейді Гүлмира.

көмектесетін болады. «Балалардың адамгершілігі артып,

2017 жылы Нұрадин Қызылорда облысы әкімінің

өздері ашыла түседі, мейлінше мұқият қарауға тырыса-

қолынан жалпыға білім беретін мектепалды бағдарламаны

ды», — дейді мұғалімдер мен тәрбиешілер. Мұндайда әркім

табысты аяқтаған алғашқы ерекше бала ретінде «оқудағы

өзіне керегін үйренеді.

табысы үшін» деген мақтау қағазын алды. Балақай ата-

Даун синдромы бар төрт жасар Нұрадин диагно-

анасының көмегінсіз сахнаға өзі көтеріліп, басшылыққа

зы психикалық дамудың орташа немесе ауыр түрде

және залда отырған көпшілікке күлімдей қол бұлғайды.

тежелуі екеніне қарамастан, жалпы білім беретін мектепал-

Осы сәтте көзіне жас алмаған адам қалмады. Бұл керемет

ды бағдарламаны аяқтаған. ПМПК талаптарына сай оны

күн еді. Ал одан кейін мимырт тірлік жалғаса берді.

алдымен коррекциялық кабинетке қабылдаған, ал «Ұмай»

Нұрадин мектепке дейінгі бағдарламаны аяқтаға-

балабақшасының бұл тобында әртүрлі деңгейдегі жеті

нымен, оқуын әрі қарай жалғастыратын жер жоқ.

бала болған. Гүлмира бастапқыда соның өзіне риза болған,

Қызылордада ол секілді балаларды оқытатын мектеп

бірақ бірнеше айдан кейін басқа топтармен салыстырған

жоқ. Егер Америкада болса, үйіне ең жақын мектепке

уақытта жүрегі қан жылағанын айтады. «Коррекциялық

барып, мүмкіндігіне қарай белгілі бір бағдарлама бойынша

топта атмосфераның өзі басқаша. Қанша тырысқаныңмен,

оқып шығар еді. Ал Қазақстанда бұл мүмкін емес. Тағы

көңілсіз, түнеріңкі. Анар ана жүрегін түсінуге тырысты,

да тығырыққа тірелген ата-ана сегіз жасар Нұрадинді

тәрбиешілердің алдына Нұрадинге қатысты жаңа мақсат-

мүгедек балаларға арналған мектеп-интернаттағы Даун

тар қойды. Ал балақайдың әкесі төрт жыл бойы әр айдың

балалардың тобына алып барды. Ол интернатты да энтузи-

соңында балабақша ақысын төлеу үшін бірінші болып

аст ата-аналар өз күшімен ашқан.

жүгіретін. «Коррекциялық топ тегін еді, ал жай топта

116

ҮШІНШІ БӨЛІМ

ҰМАЙ

117

4-БӨЛІМ

Астананы іссапарымның ең соңына қалдырған болатын-

мын. Қызылқұмның бұйра құмдарынан кейін, құп-құрғақ,

тал-дарақсыз жүздеген шақырым Атырау жерінен кейін

Астана суық, паң әрі тәкаппар болып көрінді. Жыл сайын

Қайтпас қайсар Аружан

елордаға бір кірпіш боп қалану үшін, табысқа жету үшін не-

месе жәй ғана тұрмысын түзеу үшін 40-50 мың адам қоныс

аударады екен. Қазақтардың ең үлкен арманы осы қалада

орындалады. 2010 жылдың наурыз айында, солтүстікте әлі

қалың қар жауып, аяздың беті қайтпай тұрған шақта осы

қалаға қоныс тепкендердің қатарында офицер Жангелді

Ермековтің отбасы да бар еді. Ол мұнда қызы Аружан үшін

Балқаштан ауысып келген. Аружан келесі жылы мектепке

баруы керек еді, мұндай мүмкіндік тек ел астанасында ғана

мүмкін болатын.

Жангелді мен Ардақ Ермековтер жеті айға дейін қыз-

дарының дамуынан ешқандай ауытқу байқаған жоқ. Басқа

барлық балалар секілді Аружан да ұйықтайтын, тамақта-

натын, гуілдеп дыбыс шығаратын, ойнайтын, жылайтын,

күлетін... Жарты жыл өткенде де, жеті айдан кейін де бала

өздігінен отыра алмайтын. Сол кезде ғана Жангелді мен

Ардақ емханаға барып, қыздарын қаратады. Невропатолог

балалардың церебралды сал ауруы және психикалық

119

дамудың тежелуі деген диагноз қояды. Аружанның ата-

анасы дәрігер қателескен болса ғой деп тіледі, соңғы сәтке

дейін солай деп үміттенді де. Аружан анасы мен әкесінің

атын білетін, өз атын естігенде жалт қарайтын, тақпақ

тыңдайтын, айналаның бәріне қызыға қарайтын. Қайдағы

дамудың тежелуі? Диагнозы қате болып шықса екен деп

тілеумен болған ерлі-зайыптылар тоғыз айлық кезінде

қыздарын Алматыға алып келеді.

Ақсайдағы республикалық балалар ауруханасындағы

невропатолог дәрігердің қабылдауына барды. Дәрігердің

кабинетінде бір бұрышта ойыншықтар жатыр екен, бала-

ны сол ойыншыққа жіберіп қойды. Жангелдінің сыртқа

шығып тұруын өтінді, кабинетте баланың анасы қалды.

Ардақпен әңгімелесе отырып Аружанды сырттай бақылау-

мен болды. Ол ешбір мазасызданбай, ойнап отырған. Сөз

соңында дәрігер сенімді түрде баланың диагнозын айтты:

«Балалардың церебралды сал ауруы, интеллектісі орнында,

ақыл-есінде ешқандай кемістік жоқ».

Балқашта ақыл-есі кем деген диагнозды алдын ала

ескерту ретінде қойған. Көптеген дәрігерлер өздерінің ба-

сын арашалап алу үшін солай істейді. Қосымша диагноздар-

ды уақтылы жоймаса, баланың өмірі бұрынғысынан бетер

120

ГЛАВА ЧЕТВЕРТАЯ

ҚАЙТПАС ҚАЙСАР АРУЖАН

121

қиын бола түседі. Сал болғанына қарамастан, Аружанның

сездім. Онсыз да таңнан кешке дейін мал соңында жүрген,

ақыл-ойы дұрыс, ширақ. Содан бастап баланың денсау-

одан қалса жер тырмалайтын фермерлік шаруашылықтың

лығы мен дамуы ата-анасы үшін бірінші кезектегі шаруаға

қожайындары тып-тыныш тірлік кеше берсе, үнем де болар

айналған.

еді. Бос уақыттарында қонақ күткеннен гөрі демалып алса

— Сенсеңіз, тіпті қонақ та шақырмаймын, уақыт жоқ!

бір ғанибет емес пе? Болашақ ұрпағы үшін ақша жинаса

Таңертең мектепке барамыз, түстен кейін үйірмелеріміз

қанекей! Бірақ салт, дәстүр оған мұрша бермейді.

бар, массаж бен физиоемдеу шарасына барамыз, кешкілік

Астанадағы жағдай сәл басқаша, қалай өмір сүремін

үй жұмысын орындаймыз, — дейді Ардақ.

десең де, таңдау бар. Ермековтер отбасы бар өмірін бала-

— Иә, баланың қамы үшін қонақ шақырмау қазақтар

ларға арнайды. Аружаннан кейін бір ұл бар, Астанаға көшіп

үшін ерлікке пара-пар, — деймін мен еш кекесінсіз.

келгендеріне бір жыл өткенде дүниеге келген. Алғашқы

Құлсарыда Айша бір қыста екі сиыр, екі жылқы, бір

үш жылда пәтер жалдап тұрды, одан кейін үш жыл шағын

түйеге қоса бірнеше қойды жеп қоятындарын айтқан бо-

отбасылық жатақханада тұрды. Күн сайын таңертең Ардақ

латын. Өйткені жыл он екі ай қонақтары бітпейді — соғым,

қоғамдық көлікпен қызын мектепке таситын, ал түскен

көңіл шәй, келін шәй, әйтеуір бір сылтау табылады да

кейін сауықтыру орталығына апаратын.

тұрады. Біреу өледі, біреу туады, біреу үйленеді, енді біреу

Аялдамада тұрып автобус күтесің, ал біздің автобус-

ажырасады. Бірін қуанышын бөлісу үшін, енді бірін қайғы-

тарымыз қайбір қоларба салып жүруге лайықталып

сына ортақтасу үшін шақырады, шақырмаса — ұят. Айша

жасалған?! Қоларбадағы баланы әйтіп-бүйтіп кіргізесің,

бізге дәл осылай, «ұят» деп айтты. Қазіргі қоғамдағыдай

межелі жерге жеткенде қайтадан түсіресің, осылай күн

кекесіні жоқ, шын мәнінде шарасыздықтан айтылған сөз

сайын қайталана береді. Әкімдік мүгедек балаларды тасуға

еді ол. Жалаңаш мүсінге орамал жауып жүрген жігітпен са-

бір инватакси бөлген кезде Ардақ кәдімгідей қуанды. Ал

лыстырғанда, Айшаның айтысы мүлдем бөлек болып естіл-

жаңа үйден екі бөлмелі пәтер бергенде, бүкіл отбасының

ді. Мен оның үнінен шаршағанын және мойынсұнғанын

қуанышында шек болмады. Өмірлері бір ізге түскендей

122

ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

ҚАЙТПАС ҚАЙСАР АРУЖАН

123

болды. (Маған салса, төрт адамнан тұратын отбасына оның

Дегенмен, Астанадағы жағдай әлдеқайда жоғары, еліміздің

біреуінің мүгедек бала екенін ескеріп, үш бөлме берсе де

басқа ешбір жерінде оқу үшін дәл Астанадағыдай жағдай

болар еді).

мен мүмкіндік жасалмаған. «Инватакси де бар екен» деп

Ардақ екеуміз кішігірім болғанымен жап-жарық

ойлап үлгердім. Қазалы мен Қызылордадан кейін бұл

пәтердің қонақ бөлмесінде отырмыз. Ас үйде Аружан

расында да таңғаларлық жағдай еді.

үй тапсырмасын орындап жатса, ал ұлы жатын бөлмеде

— Әрине, екеуі бір мектепке барса жақсы болар еді,

қазақ әдебиетінен берген әңгімені оқып отыр. Отағасы

бірақ біз ұлымыздың нағыз қазақы тәрбие алғанын қала-

жұмыста. Ол келгеннен кейін барлығы дастархан басына

дық. Қазірден Әділге жауапкершілік артып жүрміз, «сен

отырады. Пәтерден үй иелерінің жөндеу жұмысына аса

жалғыз емессің, әпкеңнің өміріне де жауаптысың» дегенді

мұқият қарағанын, әрбір жиһазды талғаммен таңдағанын

айтамыз. Үйлі-баранды болғанда да әпкесіне қамқор болуы

аңғарасың. Ал ең бастысы, мұнда бір-бірін жақсы көретін

керектігін айтамыз.

адамдар тұратыны сезіледі. Нағыз үлгілі қазақ отбасы

«Әпкеңнің өмірі сенің мойныңда» деп ашығын айтып,

дерсің. Тек кіреберістің жартысын алып тұрған балдақ пен

қазірден құлағына құяды екен. Оқулығын көтеріп, анасына

қоларба ғана үйдің бар сәнін бұзып тұрғандай.

көмек сұрай келген жеті жасар балақайға қарап отырып,

Жолдың арғы бетінен жаңа мектеп ашылыпты, тере-

оның мойнындағы жауапкершіліктің салмағын сезінген-

зеден көрдім. Бірақ Аружан оқитын инклюзивті мектеп

дей болдым. Саған да оңай болмайтын болды, Әділ...

қаланың екінші басында. Ұл да басқа мектепке барады.

Күпірлік шығар, дегенмен қоларбада отырғанына қа-

Отбасы мүшелері таңертең жан-жаққа кетеді. Қазақстан

рамастан, Аружанды жолы болғыш деуге болатын секілді.

үшін қалыпты жағдай. Лайықты мектепті іздеу мен таңдау

Оның айналасында тек жақсы көріп қана қоймай, сонымен

арнайы операцияны жүзеге асырумен тең шаруа. Дені сау

бірге қолдан келгеннің бәрін жасайтын жақындары бар.

балалар мен ерекше қажеттігі бар балалардың бәрі бірдей

Баланы жақсы көру жеткіліксіз, оның дамуына қажетті

өз үйіне жақын мектепке баратын күні қашан туар екен?

бар мүмкіндікті қарастыру керек. Әр адамның бойында

124

ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

ҚАЙТПАС ҚАЙСАР АРУЖАН

125

болатын табиғи дарыны мен қабілетінің текке кетпей,

Қатал мұғалім

жандана түсуі үшін күш салу керек. Ол қап-қараңғы түнек-

тен лағыл тауып шыққандай шаруа.

Сәулежан Уәзірқызы

Қызының сал екенін білген күннен бастап Ардақ

қызын арқалап жүріп әртүрлі сауықтыру орталықтарына

тасудан бір тынған жоқ, үйде де өз бетінше сауатын ашуға

тырысты. Аружанның бірінші сыныпқа барғанда білген

дүниесін кейбір дені сау балалар да білмейтін. Жалпы

білім беретін мектепке баруды бәрі де армандап еді, пси-

хологиялық-медициналық-педагогикалық комиссияға да

оң шешім шығарып берер деген үмітпен барған. Аружан

оқи алатын, оқығанды жақсы көретін, тақпақтарды жатқа

айтатын, комиссия оң нәтиже шығарарына күмән болмаған.

Бірақ сал ауруымен ауыратын баланы мектеп партасына

жібермейді екен. Алайда Астанадағы алғашқы инклюзивті

мектеп ашылғанда Аружан жеті жаста болатын, оның

тағы да жолы болды. Астанадан алыс тұратындар үшін бұл

арман ғана. Әй, бірақ, жолы болу деген бер жағы ғой, сол

үшін қанша күш-қуат жұмсалып, қанша ерік-жігер қажет

болғанын былайғы жұрт қайдан білсін?!

126

ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

2011 жылғы тамыз конференциясында бастауыш сынып

пен кемшілік бұрын да болған, қазір де жетіп артылады.

мұғалімі Сәулежан Уәзірқызы Файзулинаның төбесінен

Бірақ бұрын бәрі жаймашуақ болатын, қазір мектептер-

жай түскендей болды. Астанадағы №63 мектеп инклюзив

де өзгерістен өзгеріс. Бұрын қағазбастылық аз еді, ал

білім беруге көшеді екен, соның ішінде нақты Сәулежан

менімен кездесердің алдында мұғалім түнімен электрон-

Уәзірқызының сыныбында мүмкіндігі шектеулі балалар

ды журнал толтырыпты. Кеңестік кезеңде балаларға

оқитын болды.

білім алу үшін дайын материал берілетін, қазіргі жаңа

«Неге менің сыныбымда оқуы керек?» деп ойлап та

бағдарламаға сай, оқушыларды сыни ойлауға және мәсе-

үлгерді. Білім беру ісінің ардагері мұның қалай болаты-

ленің шешімін өзі табуға баулу керек. Кеңестік кезеңде

нын да елестете алмады. Қалайша бұлай болды?..

қоларбада отыратын балалар мектептің маңынан жүр-

Сәулежан Уәзірқызы білім беру саласында 1977 жыл-

мейтін, ал бүгінде оларды жалпы білім беретін бағдарла-

дан бері жұмыс істейді. Күні бүгінге дейін көп дүниені

ма бойынша оқыту керек.

бастан өткерген. Черненконың реформасын, Кеңес Ода-

2011 жылғы сол тамыз конференциясында Сәуле-

ғының күйреуін, тәуелсіз Қазақстан тарихындағы үз-

жан Уәзірқызы инклюзив білім беру дегеннің не екенін

діксіз реформаларды да көрді. Әлі күнге өзін кеңестік

сұрауға ұялып отырды. Бұрын-соңды естімеген сөзі екен.

мұғалім санайтыны бар, ол кезді жылылықпен еске

«Эксклюзив дегеннің не екенін білетінмін, ал инклюзив

алады, өйткені кеңестік дәуірде ата-ана мұғалімді сый-

дегенді ешқашан естімеппін», — дейді. Гуглдан қарап,

лайтын, ал балалардың мұғалімге деген құрметі қандай

интернеттен оқығанда таңданысын жасыра алмады.

еді?! Мұғалім деген ең мәртебелі мамандық еді. Ол кездің

Көңілінің түкпірінде білім беру саласындағы кезекті

мектебі мен бүгінгі мектептің арасы жер мен көктей.

жаңалықтың оң нәтиже береріне күдік-күмәні болғанын

«Қазір біз қорғансызбыз, балаға артық сөз айтуға да

жасырмайды. Бірақ, оқыту керек десе оқыту керек. Ұстаз

қорқасың», — дейді Сәуле Уәзірқызы. Ал артықшылық

өмір бойы өзінің негізгі миссиясы балаларға білім беру

128

ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

ҚАТАЛ МҰҒАЛІМ СӘУЛЕЖАН УӘЗІРҚЫЗЫ

129

деп білетін. Мектепке келдіңдер ме? Оқығыларың келе

қиямет-қайымға айналды. Кітап сатылымда жоқ екен.

ме? Онда оқыңдар.

Анасы жыртылған парақты жапсырып берді. Ал Аружан

Екеуі бір-біріне сай еді. Қайтпас қайсар оқушы

үйге жылап келіп, мұғалімнің айтқанын сөзбе-сөз жет-

мен талапшыл кеңестік мұғалім. Аружан болмысынан

кізді: «Кішкентай інім, сіңлім деген әңгімені айтушы

перфекционист, бірдеңені түсінбей қалса, көзінің жасы

болмаңдар! Кітапта сызылған із болмасын! Кітапты қол

дайын тұрады, екі рет осындай жағдайдан кейін жүйкесі

жетпейтін жерге, ең жоғарғы сөреге қоямыз! Бүлінген

сыр беріп, психологтың көмегіне жүгінуге тура келді. Ал

оқулықты оқу жылының аяғында қалай өткіземін?». Бір

Сәулежан Уәзірқызы талапшыл мұғалім, «5» деген баға-

күні Ардаққа күйеуі телефон соқты: «Өзін-өзі тану ма?

ны тек үздіктерге ғана қою керек деп есептейді, аузын

Екінші сынып?.. Алақай, таптым!». Бұл отбасында Ару-

ашқанына «5» қоя бермейді.

жан ғана емес, бәрі бірге оқығандай еді.

Аружан «4» алып келгенде отбасы болып қуанатын.

«Бәлкім мен тым қатал шығармын», — дейді Сәуле-

«Ал «5» алса, Нобель сыйлығын алғандай болатын-

жан Уәзірқызы.

быз», — дейді алғашқы оқу жылдарын күле еске алған

Ал Аружанның отбасы алғашқы ұстаздан жолымыз

Ардақ. Қатал мұғалім ерекше қажеттілігі бар үш оқушыға

болды деп есептейді, болашақ жеңістерге негіз қалаған

жеке-жеке қарайтын. Сыныпқа үйге он есеп берсе, Ару-

ең үлкен табыс деп біледі: «Ұлымды бірінші сыныпқа

жанға жеті есеп беретін. Ал басқа жағынан бәріне қалай

алып барғанда Сәулежан Уәзірқызындай мұғалім болса

қараса, бұл балаларға да солай қарайтын. Жақсы баға алу

ғой деп армандап кеттім. Ол кісі ұсақ-түйекке дейін

немесе мақтау есту үшін тер төгуге тура келетін.

ерекше мән беретін. Мәселен, оқу басталған күні-ақ

Екінші сыныпта оқып жүргенінде Аружанның екі

ата-аналардың қолына бір-бір парақ қағаз ұстатты,

жастан асқан інісі «Өзін-өзі тану» оқулығының бір

онда бір жылға қалам, қарындаш, түрлі-түсті қағаз,

шетін жыртып қойып, отбасы үшін жаңа оқулықты табу

ермексаз, тағы басқа заттардан қанша керек екені

130

ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

ҚАТАЛ МҰҒАЛІМ СӘУЛЕЖАН УӘЗІРҚЫЗЫ

131

рет-ретімен жазылған болатын. Ата-аналарға үнемі

Бүгінде ол тьютордың көмегінсіз оқиды. Бұл — бастан-

«сіз» деп сөйлейтін, ешқашан дауыс көтеріп сөйлемей-

аяқ мұғалімнің еңбегі.

тін. Ал сабағына тіптен алаңдамайтын едік. Аружан

Астанадағы жалпы білім беретін мектептің цере-

қазірге дейін алғашқы ұстазын ұмытпайды. «Сәулежан

бралды сал ауруына шалдыққан алғашқы оқушысы Ару-

Уәзірқызы бәрін сондай түсінікті етіп жеткізетін» деп

жан Базарбай бағдарламаға ілесіп қана қоймай, мұғалімі

отырады. Бастауыш сыныпта екпінді болғанымен,

Сәулежан Уәзірқызының жетекшілігімен «Дәптердің

қазір оқу озаты. Мектепті бітіргеннен кейін қайда

екінші өмірі» деген тақырыпта жоба қорғап, қалалық

баратынымызды қазірден ойластырып жатырмыз», —

ғылыми конференцияда екінші орын алған. Бүкіл сынып

дейді Ардақ.

болып Аружанға өздерінің жазылып біткен дәптерлерін

Алғашқы толыққанды инклюзив сынып ретінде Ал-

жинап беріп, оны екінші қайтара өңдеп, картон алуына

маты мен Астанада жұмыс істей бастаған сыныптардың

жәрдем жасаған.

мұғалімдері неден қорықты? Астанадағы №63 мектептің

Ал балалардың қатігездігіне келсек, егер ол бола

мұғалімі Сәулежан Уәзірқызы мен Алматыдағы №10

қалса да, ересектердің кінәсінен болады. Аружанға да сы-

мектептің мұғалімі Зарина Кялешова ондай балалар

ныптағы Ернар деген бұзық бала маза бермейтін, ал ке-

бағдарламаға ілесе алмайды деп уайымдағандарын жа-

йін ол ең жақын досы әрі көмекшісі болып кетті. Төртінші

сырмайды. Сонымен бірге басқа балалар мазақтай ма деп

сыныпты бітіргенше екеуі бір партада отырды. Жағым-

те қорыққан. Өйткені бала қатігез келеді. Алайда екеуі де

сыз жайттар көбіне мектепте емес, көшеде, аулада, ойын

текке қорыққандарын мойындайды, әзірге бірге оқыту

алаңқайында болады. Сәулежан Уәзірқызының қазіргі

тәжірибесі сәтсіз деп айта алмайды.  Алматыда Зарина

оқушысы Анатолий бір күні қатты жылап келді: ауладағы

Кялешованың аутизммен ауыратын алғашқы оқушы-

көрші балалар «үп-үлкен болып алып арбамен жүретін»

сының диагнозын екінші сыныпта-ақ жоққа шығарған.

баланы әбден мазақтапты. Толикті бүкіл сынып болып

132

ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

ҚАТАЛ МҰҒАЛІМ СӘУЛЕЖАН УӘЗІРҚЫЗЫ

133

жұбатты. Ал олар небәрі 7-8 жаста ғана еді. «Инклюзив

2013 жылы Аружанның ата-анасы Қытайға барып

мектептің балалары ешқашан мұндай қадамға бармайды.

емделу үшін ақша жинаған, бірақ ұшаққа билет алуға

Олар гуманист болады», — дейді Сәулежан Уәзірқызы.

үлгермей қалды. Аяқ астынан болған девальвация жи-

Дәл осындай жағдайды ата-аналарға қатысты да айту-

налған ақшаның құнын түсіріп жіберді. Мектептегілер

ға болады. №63 мектептегі инклюзив білім беруді үйлес-

Аружанның кететінін біледі, Ардақ алдын ала қызын үш

тіруші Ләззат Тойшиева жыл сайын қыркүйек-қазан

аптаға сұрап алған. Енді бармайтын болғандарын айтқан

айларын дау-дамаймен өткізеді. Ата-аналардың арасынан

кезде Сәулежан Уәзірқызы оның себебін сұрады.

шу шығаратын біреу міндетті түрде табылады. Бірі қозға-

Сол жолы Аружан Қытайға барды. Ақшаны бүкіл

ла алмайтын бала сыныпта неге отырғанына наразылық

сынып болып жинады, әркім қолынан келгенше көмек-

білдірсе, тағы бірі мұндай жағдайда мұғалімнің қалай

тесті. «Мен мұндайды күткен жоқ едім, тек сол кезде ғана

жұмыс істейтініне алаңдаушылық білдіреді. Басқа бала-

бәріміздің бір кемеде екенімізді түсіндім», — дейді Ардақ

ларға білім бере алмайды деп ойлайтындар да табылады.

сол кездегі сезімін еске түсіріп.

— Барлық баланың білім алуға құқылы екенін тү-

Инклюзив мектептер, балабақшалар мен колледждер

сіндіруге тура келеді, ерекше балалар басқа балаларға

біздің оқуға, өмірге, бір-бірімізге деген көзқарасымызды

ешқандай қауіп төндірмейтінін айтып түсіндіреміз. Мұ-

түбегейлі өзгертеді. Аружан арқылы мұғалімі жалпы

ғалім ондай балаға көп уақытын арнап, басқаларға залал

білім беретін мектепте бәрі бірге оқуға болатынына және

келтірмейді. Мұндай балалар үшін мектепте арнайы

оқу керек екеніне сенді. Бұл энтузиаст реформаторлар-

тьюторлар жұмыс істейді. Ал кейде қатты кететін кездер

дың фантазиясы емес. Сәулежан Уәзірқызының да бойы

де болады, «Балаларды алалау, оқшаулау қатігездік емес

үйренген, 2011 жылы Аружан бірінші сыныпқа келгеннен

пе?» дейміз. Содан кейін ата-аналар да түсіне бастайды, —

бері қарай үнемі шеткі қатардың бірінші партасында

дейді Ләззат.

есікке жақын орында қоларбадағы бала отырады. Ол

134

ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

ҚАТАЛ МҰҒАЛІМ СӘУЛЕЖАН УӘЗІРҚЫЗЫ

135

басқалардан кем де емес, артық та емес. Ол барлық бала-

мен бірдей, тек айрықша қажеттілігі бар. Ал «кеңестік»

тәртіппен жүріп үйренген мұғалім барлық балаға бірдей

талап қояды. Сәулежан апайдың «5» қоюы өте қиын, мұн-

дай қаталдық қазіргі либерал педагогика талаптарына

сай емес десе де, мұғалімнің талабы өзгермейді. Бірақ

Аружан ешқашан шағым айтқан емес. Алғашқы ұстазы-

ның табандылығы мен талапшылдығының арқасында

сал ауруымен ауыратын Аружан қазір гимназия сыны-

бында оқиды, оның бағдарламасы да әлдеқайда күрделі.

Ал Аружан оқу озаты.

— Мен тым қатал шығармын, өйткені Аружан баста-

уышта екпінді болатын, — дейді Сәулежан Уәзірқызы.

136

ГЛАВА ЧЕТВЕРТАЯ

ҚАТАЛ МҰҒАЛІМ СӘУЛЕЖАН УӘЗІРҚЫЗЫ

137

5-БӨЛІМ

Сенің атың ғана емес, затың да Алтын! — Көкшетаудағы

№19 мектептің директоры Светлана Бекетқызы Алтын

Жанғазинаға осылай деген. Мектеп директорының

қоластындағы қызметкерлерді бұлай мақтауы өте сирек

Аты да, заты да – Алтын

кездеседі. Бірақ Алтын расында да алтын адам, оны қан-

ша мақтаса да артық болмайды.

Алтын мектепке 2006 жылы, университетті бітіре

салысымен психолог болып келді. Ал 2014 жылы мектеп

жанынан ашылған инклюзив білім берудің аймақтық

ресурс орталығының үйлестірушісі болды. Бір қарасаңыз

күні кеше ғана сияқты. Ал бірақ 2014 жылы Қазақстанда

тіпті лайықты нормативтік-құқықтық база да болған

жоқ. Мұндай жағдайда инклюзив сыныптарды қалай

құру керек? Қандай бағдарламамен оқыту керек? Қандай

аттестат беру керек? Бұл сұрақтардың кейбірі күні бүгін-

ге дейін жауапсыз. Өйткені қазақстандық мұғалімдер

Білім және ғылым министрлігі бекіткен баршаға ортақ

бағдарламаға бағынады, өз беттерінше шешім қабылдай

алмайды, ал мектептер бірыңғай үлгідегі аттестат береді.

Ал дамыған елдерде мұғалімдер мейлінше еркін, әртүрлі

диагнозы бар балалар басқалармен бірге оқи береді, ал

139

аттестат өтілген және игерілген бағдарламаға сай ғана

айналысады, аймақтағы бүкіл мұғалімдерді оқытады.

беріледі. Ал біздің еліміздегі мектеп директорлары пси-

Көкшетаудың бір қиырындағы мектепке семинарлар,

хикалық қабілеті тежелген балаға қандай диплом беру

тренингтер, көшпелі практикалық сабақтар, әдістемелік

керектігіне әлі күнге дейін бас қатырады. Финляндияда

құрал мен сабақ жоспарын жазу, заң жағынан кейбір түйт-

мұндай баланың жұлдызшасы басқа балалармен салыс-

кілдерді реттеу үшін Ақмола облысының түкпір-түкпірі-

тырғанда аздау болады. Білім алуға баршаға тең жағдай

нен келеді. Осы бір күрделі процесті бастан-аяқ бақылап,

жасау деген бәрі теңдей білім алып шығады деген сөз

байланыстырып, ынталандырып, нәтижесін көрсеткен

емес, ештеңе де ешқашан бірдей болмайды. Күрделі сыр-

адам — инклюзив білім беретін бірінші ресурс орталығы-

қаты бар балаларға жоғарғы математиканың керегі жоқ

ның бірінші үйлестірушісі Алтын Еркінқызы Жанғазина.

(дегенмен бұл да екіұшты, экономика бойынша Нобель

Ол әрбір айрықша балаға қатысты күнделік жүргі-

сыйлығының иегері Джон Форбс Нэш пен оның санасын-

зетін, олардың ата-анасын жатқа білетін, диагноздары

дағы төңкерісті еске түсірейікші), бірақ олардың қоғамға

мен отбасылық жағдайынан да хабардар болатын, тіпті

бейімделуі, өмірде қажет болатын кейбір қабілеттерді үй-

алыс ауылдардан келіп оқитындардың мәліметтерін де

ренуі және өзінің қабылдау шеңберінде мейлінше білім

жатқа білетін. Мәселен, Ереймантау ауданындағы ауыл-

алуы аса маңызды.

дардың бірінде бар болғаны бес бала оқиды, оның біреуі

Ереже, заң, әдістеме барлығы бір-бірімен үйлесім

аутизммен ауырады. Баланың анасы күн сайын мектепке

тауып, өмірде жүзеге асып жатса, ең ұлы идея сол бо-

бірге барады, тьютор қызметін атқарады. Ал Атбасар

лар еді. Көкшетаудағы №19 мектеп жанындағы ресурс

ауданында бір жігіт балалы әйелге үйленіп, баланың це-

орталығы тыңнан түрен салды деуге болады: мектеп

ребралды сал ауруымен ауыратынын бір жыл өткеннен

айрықша қажеттілігі бар балаларды қабылдап қана қой-

кейін ғана біледі. «Ол баламен қалай жұмыс істейтінімізді

май, оқу бағдарламасын дайындаумен және бейімдеумен

білмедік, бұрын-соңды ауылымызда ондай бала болған

140

БЕСІНШІ БӨЛІМ

АТЫ ДА, ЗАТЫ ДА — АЛТЫН

141

емес, мұндай жағдайға бірінші рет кез болдық», — дейді

үш жүз шақырым жерден Көкшетауға семинарға келген

мұғалім.

«Барлық бала бірдей емес, олардан бірдей нәтиже

күтуге болмайды, әрқайсысына жеке көзқарас қажет», —

дегенді Алтын Еркінқызы үнемі қайталайтыны сонша,

мұғалімдер үшін ол қанатты сөз іспетті еді.

Қазір Көкшетаудағы №19 мектепте кәдімгі сынып-

тардан бөлек тоғыз коррекциялық сынып пен он инклю-

зив сынып бар, онда мектепке биыл ғана келген төрт

балақай мен жоғары сыныптарда оқитын алпыс бала бар.

Оқыту принципіне келсек, алдымен айрықша қажеттілігі

бар балаларды коррекциялық сыныпқа қабылдайды да,

кейін біртіндеп жәй сыныпқа ауыстырады.

«Мектептегі атмосфера өте маңызды, осының бәрі-

не қол жеткізу оңайға соққан жоқ. Қазір бұрынғыдай

бір-бірін итермейді, мазақтамайды, әне, сал ауруымен

ауыратын бала кетіп бара жатыр, оған барлығы көмекте-

седі. Ол бала да басқалармен тең құқылы, сахнада өнер

көрсетеді, бәрі оған көмектеседі. Балалар, ата-аналар

мен мұғалімдер арасында осындай қарым-қатынасқа

142

ГЛАВА ПЯТАЯ

АТЫ ДА, ЗАТЫ ДА — АЛТЫН

143

қол жеткізу — бірінші міндет. Екіншісі — мұғалімдерге

«5»-ке бітірген Женя Алматыдағы көзі нашар көретін ба-

кәсіби білім беру. Ресурс орталығы осындай мақсатпен

лаларға арналған интернатқа кеткен, алайда көп ұзамай

құрылды. Бірақ, бұл балалар мектепті бітіргеннен кейін

қайтып оралды. «Ол жақта білім бермейді, ешқандай да

не істейді? Өкінішке қарай, қазір олар колледжге бара

білім жоқ», — деді ата-анасына. Сөйтіп кешкі мектепке

алмайды, онда жағдай жасалмаған. Балаларды әрі қарай

барды да, одан кейін ІТ курсын бітірді.

іліп әкетпейді, ең үлкен мәселе осы», — дейді мектеп

Кейбір жайттарды есепке алмаса, Женяны да жолы

директоры Светлана Бекетқызы Ахметжанова.

болған бала деуге болады, ал оның табысты болуы бірінші

Женя Барановский жәй мектепте оқып, 3-сыныпта

кезекте ата-анасы мен №19 мектептің мұғалімдеріне

келген. Табиғи интеллектісі өте жоғары болғанына қара-

байланысты. №19 мектепті бітірген «айрықша» балалар-

мастан, бала мүлдем дайындықсыз келген екен. Интел-

дың көпшілігі оқуын жалғастыра алмайды, Қазақстан

лектісі жоғары екенін Алтын Еркінқызы мұғалімдермен

үшін бұл қалыпты жағдай. Елімізде мүмкіндігі шектеулі

әңгіме барысында қайталай берді. Баланың көзі нашар

балаларға үздіксіз білім беру жағы қарастырылмаған,

көреді, ал алдыңғы мектебінде ең соңғы партада отыр-

кей жерде балабақша, енді бір жерде мектеп, тағы

ған, мұғалімдерінің айтуынша, бала ол жерде «жиһаз

бірінде колледж жоқ, ал кей жерлерде бұлардың үшеуі

сияқты» болған, «ештеңе көрмеймін, ештеңе естімеймін,

де жоқ. Бір жерде пандус, екіншісінде лифт жоқ, тағы

ештеңе түсінбеймін» деген көзқарас қалыптасқан. №19

бірінде бағдарлама жоқ болса, көпшілігіне жай ғана ниет

мектепте Женя үшін әдейі дәптердің жарты бетіне үлкен

жетпейді. Бізде primery school, яғни міндетті мектепке

қаріптермен жазатын болды, сол кезде баланың интел-

дейінгі білім берумен «айрықша» балаларды айтпағанда,

лектісі ашылып сала берді: математикаға бейім екенін

сау балалардың өзін толық қамту мүмкін болмай отыр-

көрсетті, өлең жаза бастады әрі бір көргенін жаттап

ғаны отандық білім берудің осал тұсы. Бұл мәселені

алатын қабілеті бар екенін байқатты. 9-сыныпты «4» пен

қанша айғайлатқанмен Сағадиевтің реформасы да шеше

144

БЕСІНШІ БӨЛІМ

АТЫ ДА, ЗАТЫ ДА — АЛТЫН

145

алмай отыр. Мемлекет 6-7 жасқа дейін балаларды оқыту

арқасында, соның ішінде көбінесе «Сорос-Қазақстан»

жауапкершілігін толықтай ата-ананың мойнына артып

қорының қолдауымен барады. Алтын Еркінқызы бір

қойған. Қаласа баланы мектепке дейінгі білім беретін

кездері Сербияға барып келген. Светлана Бекетқызы

балабақшаға береді, бергісі келмесе де өзі біледі. Кейде

Финляндияның тәжірибесімен танысып қайтқан, содан

ниет болса да орын болмайды, екі мыңыншы жылдар-

бері осы елдің озық тәжірибесін үнемі мысалға келтіреді.

дағы беби-бум балабақша жетіспеушілігін тудырып

Мұнысын мұғалімдер әзілге де айналдырады. «Ал Фин-

отыр. Осы кітапты дайындау барысында қайда барсам да,

ляндияда...» деп бастаса, ол тағы бір өзгерістің бастауы

кіммен сөйлессем де, мүмкіндігі шектеулі балалардың

деген сөз деп әзілге айналдырады. «Светлана Бекетқызы,

мектептер мен интернаттарға дайындықсыз келетінін,

Финляндия қайда, біз қайда?» — дейді кейде мұғалім-

уақытты өткізіп алғандықтан мұндайда әлденені түзету

дер. «Қаласақ бәріне қол жеткіземіз», – дейді мұндайда

қиын екенін айтты.

директор.

— Әлиюша, тездетіп төлқұжатыңды дайында, Сорос

Финляндиядағы қарапайым ғана орта мектептегі

қоры сені Ұлыбританияға семинарға жібермекші! —

жағдай Светлана Бекетқызын қатты таңғалдырды.

Светлана Бекетқызы арасында телефонға да жауап беріп

Оқушыларға айрықша көзқарас та, оқыту жүйесі де,

үлгеріп жатыр.

интеграция мен сыныптардың жарақтандырылуы да,

Әлия деген — инклюзив сыныптың мұғалімі, төлқұ-

тіпті дәретханаға дейін қайран қалдырды. Светлана Бе-

жаты жоқ екен, оқуға бару үшін үш күннің ішінде дайын-

кетқызы мүмкіндігі шектеулі үш бала оқитын сыныптың

дауды талап етіп жатыр. Көкшетаудың бір қиырындағы

математика сабағына қатысты, олардың біреуі қоларбада

мектеп мұғалімдерінің шетелге оқуға бара жатқаны

отырады екен, ол баланың мұғалімге көмектесетін тью-

бірінші рет емес. Бірақ ешқашан олардың шығынын

торы болды. Мұғалім «метр» дегеннің не екенін түсін-

мемлекет көтерген емес, тек қана шетелдік ұйымдардың

діргенде балалар бүкіл ғимараттан ұзындығы бір метр

146

БЕСІНШІ БӨЛІМ

АТЫ ДА, ЗАТЫ ДА — АЛТЫН

147

болатын зат іздеп кетті. Елге оралғаннан кейін осындай

қалдыра салудан оңайы жоқ; ал сәл шыдамды болып,

ерекше тәсілдерді пайдалануды мұғалімдерден талап ете

жаңа деңгейге көтеруге тырысса, бала кәдімгі сы-

бастады. Ал Білім министрлігінен «тьюторларды», яғни

ныпқа көшіп, білім алады, толыққанды өмір сүреді.

инклюзивті білім беретін сыныптағы мұғалімге көмекте-

Ермектің психикалық дамуы тежелген, есесіне, дирек-

сетін менторлар мен тәлімгерлер бөлуін табанды талап

тордың айтуынша, ол пазл жинағанды және динозав-

еткенмен, әзірге нәтиже жоқ. Уәде беруін береді, бірақ

рлармен ойнағанды жақсы көреді. Ал мұны пайдалана

қаражат жоқ деген желеумен тьютор бөлмейді.

білу керек.

Мен барған күні мектепте мұғалімдерге арналған

1 «Д» сыныбының ашық сабағында мұғалімнің

облыстық семинар өтіп жатты. Мұғалімдермен бірге

қиын баланың көңіл-күйін қалыпқа келтіруге бар жан-

мен де коррекциялық 1 «Д» және 2 «Е» сыныптарындағы

тәнімен тырысқанын көріп отырып осының барлығы

ашық сабаққа қатыстым. Инклюзив білім беру жүйесін-

бос әурешілік екенін, нәтижеге жету мүмкін емес екенін

де жұмыс істеудің қаншалықты қиын екенін бірінші

ойлап үлгердім. Алайда бұл мектеп 2014 жылдан бері

сабақта-ақ мойындауға тура келді, аутизммен сырқат

қарай әртүрлі дәрежеде сырқат ондаған оқушыны оқы-

бала мұғалімге бағынбай кетті. Себепсізден-себепсіз

тып шығарған. Женя Барановский оқитын сыныпта бір

көңіл-күйі түсіп кетті де, қатты ашушаң болып кетті.

баланың психикалық дамуы тежелген болса, тағы бір

Тыныштандырмақ болған мұғалімнің өзін тебе бастады.

қыз Кристофер Ноланның Momento фильміндегідей күн

Осы мәселе жөнінде сұрағанымда директор сасқан жоқ,

сайын сабаққа жады анадан жаңа туғандай болып келетін.

балалардың жағдайы әртүрлі болғандықтан түрлі жағдай

№19 мектеп оқушыларының алпыс пайызы коррек-

бола беретінін айтты. Ермек сияқты оқушыларға қолды

циялық сыныптан инклюзив сыныпқа өтеді, оқытудың

бір сілтеп, «оқи алмайды» деген қорытынды шығарып,

ең басты мақсаты да осы. «Егер бала коррекциялық

өмір бойына ештеңеге бейімделмеген мүгедек етіп

сыныпқа келіп, мектепті сол сыныпта бітірсе, біз қолдан

148

БЕСІНШІ БӨЛІМ

АТЫ ДА, ЗАТЫ ДА — АЛТЫН

149

келгеннің бәрін жасадық, бірақ ол жеткіліксіз болды

конференциядан кештетіп қайтқан Алтын Қарағанды-

деген сөз», — дейтін Алтын Еркінқызы.

Көкшетау бағытындағы автобусқа отырған, автобус ауда-

Көп нәрсе заң мен ережеге де емес, жеке адамдарға

рылып, Алтын қолын сындырып алып, ауруханаға түскен.

да байланысты. Ресурс орталығының төрт жыл ішінде

— Түнде неге маршруткаға отырдың, пойызды күт-

айррықша балаларды жалпы білім беретін мектепке

педің бе?! — деген әріптестеріне:

беру ісінде айтарлықтай нәтижеге қол жеткізуі де көп

— Балаларға асықтым, — деп жауап берген.

жағдайда Алтын Еркінқызына байланысты. Аты да,

Алтынның екі баласы бар, олар да анасы жұмыс

заты да Алтын мұғалім мұғалімдердің облыстық және

істейтін мектепте оқиды. Үлкені төртінші сыныпта,

республикалық конкурстарының лауреаты. Алпыс пайыз

кішісі — екіншіде. 27 қараша күні де Алтын балаларына

деген – сайлауда талассыз жеңіске жеткендей көрсеткіш.

асыққан, гипстелген қолымен түнделетіп жолға шыққан.

Бұл көрсеткіштің артында нақты адамдар тұр, атап айт-

Рульге ие бола алмай, ақыры мерзімінен бұрын үзіліп

сақ қалыпты өмір сүру мүмкіндігі сәл де болса артқан

кете барды.

балалар тұр. Енді мектеп алдына жаңа мақсат қойып

отыр — балаларды 9-сыныпқа дейін жеткізіп, әрі қарай

колледждерге орналастырмақ. Бірақ бұл мақсатқа енді

№19 мектеп ұжымы Алтынсыз қол жеткізуі керек.

2016 жылғы 28 қараша күні директордың кабинетінің

есігі қағылып, жаманат хабар жетті. Алтын Жанғазина

Астанадан Көкшетауға келе жатқан жолда рульге ие бола

алмай, қаза тауыпты. Содан бір ай бұрын ғана Алтын

тағы да жол апатына түскен: кезекті педагогикалық

150

БЕСІНШІ БӨЛІМ

АТЫ ДА, ЗАТЫ ДА — АЛТЫН

151

6-БӨЛІМ

Таразда өмірімде бір рет қана болдым. Қалаға жоғарыдан

қарасаң, сұп-сұр болып көрінеді. Қазақстандағы кез

келген кішігірім қалаға ұшақпен барсаңыз, ең алдымен

кеңестік кезеңде шифермен жабылған шатырлар көзге

Мустопуло, Хокинг

түседі. Ең арзан құрылыс материалы болғандықтан кеңі-

және олардың әлемi

нен қолданылған, уақыт өте келе шұрқ-тесік болатыны

өз алдына, жаңбыр мен қардан да кірдің ізі қалады. Осы

шатырлардың ар жағынан жұлдыздарды көру үшін ерек-

ше жаратылу керек.

Исаак соны көре алады. Көз алмай қарайды да, ға-

ламның жұмбағын түсінуге және шешуге тырысады. Ол

расында да ерекше бала, ал оны қоларбаға таңып қойған

«балалардың церебралды сал ауруы» деген диагноз

маңызды емес.

Исаак көп ойланады. Сыртқы әлеміңде кейбір

жағдайларға орай шектеулер болуы мүмкін, ал ішкі

әлемге ешқандай шектеу жоқ, ол ғарыш секілді шексіз

бола алады. Мінез-бітімің ерекше болса, әрине. Ал Та-

разда мінезді болу мүмкіндігі шектеулі балаға ғана емес,

дені сау ересек адамға да аса қажет. Бұл қаланың сыры

маған жақсы мәлім.

153

Исаак Мустопулоның ғаламмен әуестенуі 12 жастан

Исаак Мустопулоның Әлемі Стивен Хокингтің

басталды. Оған дейін тарихты жақсы көретін. Ұлты

Әлемінен басталды. Нақты есінде жоқ, бірақ кезекті

грек тараздық бала Ежелгі Грекияның барлық кейіпкері

Олимпиадада жеңіске жеткеннен кейін әпкесі кішкентай

мен Құдайын жатқа біледі, бірде жылдың ең ақылды

інісіне таңдаған кітабын алып беруге уәде беріп, кітап

баласын анықтайтын республикалық конкурста «Қай

дүкеніне алып барған. Қоларбасымен кітап сөрелерінің

Құдайдың дельфин, көгершін және қой түріндегі үш

ара-арасымен әрлі-берлі ұзақ жүрген Исаак бір мезет

белгісі бар?» деген сұрақтың жауабы жоқ екенін айтып,

қолына алған кітабына ішіне кіріп кетердей үңіле түсті.

ұйымдастырушыларға ескерту жасаған. Өйткені грек

Әбден қарап, біраз парақтағаннан кейін сол кітапты алып

мифологиясында ондай кейіпкер жоқ екен. Исаак қазір

беруді өтінді.

15 жаста, оның ойлау қабілеті ерекше, ересек адамдардың

Таңдаған кітабы Кембридж университеті ғалы-

өзін тығырыққа тірейтін сәті көп. Екінші Пуни соғысы,

мының биографиясы еді, оны бүкіл әлем білетін және

Үлкен жарылыс теориясы немесе қара тесіктер жөнінде

аузын ашып тыңдайтын. Исаак кітапты бір деммен оқып

Исаакпен әңгімелеспес бұрын жақсылап ойланып алға-

тастады. Содан кейін «Уақыттың қысқаша тарихын»

ныңыз жөн, ол үстіртін дүниені қабылдай алмайды, сон-

да бір деммен оқып шықты.

дықтан елеусіз қателік жібере қалғанның өзінде де оны

Ежелгі мифология құдайлары туралы кітаптар

түзеп, ескерту жасайды. «Профессор Хокингтің барлық

біртіндеп сөреден ығысып, баланың ғарыш әлеміне

теориясы бақылау және есептеу арқылы нақтыланған,

орын берді.

мен теорияға дау айта алғаныммен, фактіге қарсы

Бүгінде Исаак Мустопулоны Қазақстанда бәрі

шыға алмаймын». Журналистің «Біртуар ғалымның

таниды. 2017 жылдың қазан айында Исаактың кумирі

қай теориясына дау айта алар едің?» деген сұрағына

Стивен Хокингпен кездесу үшін Лондонға ұшқаны-

берген жауабы.

мызда әуежайда, тіпті ұшақтың ішінде де бейтаныс

154

АЛТЫНШЫ БӨЛІМ

МУСТОПУЛО, ХОКИНГ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӘЛЕМІ

155

адамдар «Бұл әлгі бала ма?» деп сұрап, онымен суретке

қара тесіктер арқылы өтуге тура келетін шығар». — Исаак

түсіп жатты.

терең ойға батып, терезеге қарап қалыпты. Ар жақтан

Иә, әлгі баланың дәл өзі! Тараздық жас зерттеуші,

ағылшынның ұқыпты егістігі көріне бастады.

«Гармония теориясы» кітабының авторы, ғылыми-прак-

Лондоннан Кембриджге келе жатырмыз. Профессор-

тикалық олимпиадалардың жеңімпазы.

мен кездесу сағат 14.30-ға жоспарланған. Белгілі бір дәре-

Қазір Исаактың бүкіл ғылыми тақырыбы ғарыш

жеде осының өзі басқа әлемге аяқ басу еді, Қазақстанның

әлемімен және энергиямен байланысты. Бір олимпиада-

бір ауылынан мүлдем басқа әлемге аяқ басу. Ал оған

дан келесісіне дейінгі аралықта ол бүкіл адамзаттың және

барар жол қара тесік емес, инновация конкурсы болды.

өзінің туған қаласының энергетикалық мәселелерінің

Осы конкурста «Гармония теориясы» үшін арнайы сый-

шешімін тауып қояды. Олардың кейбірі қазірдің өзінде

лық алып, артынан сол кездегі инновация министрімен

қолданысқа енген, атап айтқанда, қоқыстан энергия алу

кездескен Исаак көптен бергі арманы суперқаһарман

деген қазір елімізде кеңінен қолданылады.

Стивен Хокингпен кездесу екенін айтты. Қоларбада

Лондонның кептелісінде тұрғанда ол өзінің біраз-

отырған білімді баланың сөзі ересектерге ерекше әсер

дан ойға алған идеясын қызыға әңгімелеп берді. Исаак

етті. Осы кезде тағдыры өзгеріп сала берді. Министр

антиматериядан энергия алуды көздейді, әзірге бұл фан-

Исаак туралы Air Astana әуе компаниясының президенті

тастика секілді. Материя мен антиматерия бір-бірімен

Питер Фостерге айтады, Постер профессордың әкімшілі-

қақтығысқан уақытта бір-біріне мүмкіндік қалдырмай-

гіне хат жолдайды, ал кейіннен барып-келу шығынын

ды. Ал егер бірдеңе ойлап тауып, олардың стихиясын

көтереді. Британ Кеңесі әрі қарай іліп әкетіп, кездесуді

ауыздықтайтын болса, мүлдем басқа әлемге аяқ басуға

ұйымдастыруды өз мойнына алады. Айрықша баланың

болады. Исаактың құпия арманы да осы басқа әлемге аяқ

арманын орындау үшін шенеуніктер, бизнесмендер,

басу болса керек. «Мүмкін басқа әлемге жол тарту үшін

дипломаттар... өте көп адам әрекет етті. Біз, ересектер,

156

АЛТЫНШЫ БӨЛІМ

МУСТОПУЛО, ХОКИНГ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӘЛЕМІ

157

егер бірдеңені шынымен істейміз десек, көп дүние

Исаак Хокингке ұнап қалды. Өмірінің соңғы жылдарында

қолымыздан келеді...

денсаулығына байланысты адамдармен әрі кеткенде 30-

Міне, межелі жерге де жеттік. Кембридж, Матема-

40 минут қана сөйлеседі екен. Ал бұл жолы екі әңгімеші

тика және теориялық физика факультеті. Профессор

тоқтай алмады. Исаак профессордан қара тесіктер мен

Хокингтің қызмет кабинеті орталық корпустың екінші

сәулелену туралы сұрады, бала күнгі арманы мен сүйікті

қабатында екен, хайтек дәуіріндегі қытай ғибадатхана-

кітаптарын білгісі келді. Профессор Қазақстан туралы

сына ұқсатып салынған ғимаратқа келдік.

және болашақ жоспары туралы айтып беруін өтінді.

Есікте жәй ғана «B1. 07 Professor S.W. Hawking» деп

Қоштасатын уақыт жақындады, Хокингтің көмекшілері

жазылыпты. Шағын ғана кабинеттің терезелері де тым

алаңдай бастады, ал бұл кезде профессор ақылды маши-

үлкен екен, олардың бірінен бақтың бір бөлігі мен аспан

наға кезекті сұрағын қойып отырды.

көрініп тұрды. Біз барған күні ағылшынның аспаны әдет-

«Мен саған өз кітаптарымның ішінен «Жаңғақ қа-

тегідей тұманды әрі бұлтты болды.

бығындағы әлемді» оқуға кеңес беремін, ал «Кеңістік пен

Профессор бізді жұмыс үстелінің басында күтіп отыр

уақыттың ірі көлемді құрылымын» мүлдем оқымай-ақ

екен. Тура суреттен көргендей. Кресло, қызылкүрең түсті

қой, оны оқу мүмкін емес», — деді профессор.

жұмсақ жемпір, ақ жейде, бір жағына қарай ұқыптап

Профессордың оң жақ беті ақырын жыбырлағандай

қайтарылған шаш, басы сәл ғана оңға қисайған, көзәйнек-

болды, машина быжылдап кетті де, компьютерде әріптер

тің ар жағынан бізге мұқият қараған жанарды көрдік.

пайда болды, одан сөз, сөзден сөйлем құралды, сосын

Олар бір жарым сағат әңгімелесті. Тараздан шыққан

бірсарынды дауыс ғалымның ойын жеткізді.

кішкентай бала мен әлемге әйгілі ғалым. Бірі енді ғана са-

Ғаламды танып-білуге ешқандай кедергі жоқ. Менің

парға шыққан жолаушы да, екіншісі талқаны таусылуға

қарсы алдымда отырған бірі кәрі, бірі жас екеу адамды

таяған тұлға. Ұзақ, қиын да күрделі жол күтіп тұрған

адам етін бұлшықеттері емес, ақыл-ойы, ерік-жігері мен

158

АЛТЫНШЫ БӨЛІМ

МУСТОПУЛО, ХОКИНГ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӘЛЕМІ

159

үлкен жүрегі екенін дәлелдегендей болды. Жер бетіндегі

Басқа тараптан ешқандай қолдау болған емес. Анасы

миллиондаған тірі жанның ішінен бізді ерекшелейтін

туғаннан бастап-ақ Исаактың дамуына назар аударды,

жалғыз ғана дүние осы ақыл-ой екенін мойындатты.

ешқандай күтуші жалдамай-ақ, ешқандай балабақшаға

— Бұл бала айрықша дарынды балалар оқитын

апармай-ақ, өзі оқуды, жазуды, санауды үйретті. Бірінші

мектепте ерекше білімді мұғалімдерден дәріс алатын бо-

сыныптан бастап күні бүгінге дейін үйге келіп оқытатын

лар? — деп сұрады менен профессор Хокингтің көмекшісі

мұғалімдерге атасы өз қалтасынан ақша төлейді, үйден

Антея. Бұл кезде Исаак соңғы сұрағын қойып жатқан.

оқыту деген аты ғана, жекеменшік репетиторларды жал-

Жоқ, олай емес. Менің білуімше Исаак үйден оқиды,

дамаса ешқандай нәтиже болмайды.

өйткені Тараздың мектептерінде айрықша қажеттілігі

— Жоға, оған қарапайым мектептің мұғалімдері са-

бар балаларға ешқандай жағдай жасалмаған. Пандусы,

бақ береді, – дедім Антеяға, арғы жағын айтпадым, әрине.

айқара ашылатын есігі, жеке дәретханасы, арнайы пар-

Таразда асқақ арманға қол жеткізу оңай емес. Иса-

тасы мен басқа да қажет заттары болмаса, мүгедектер

актың қолынан келді, ал енді соны қайталайтын адам

арбасымен алысқа бара алмайсың. Исаак тек ағылшын

табыла ма?

тілін оқу үшін ғана өзі баратын, бірақ биыл оқытушысы

Профессор Хокингпен қоштасып, факультеттің хо-

лифтісі жоқ ғимараттың үшінші қабатына көшті де, Иса-

лына шыққанда шуылды естідік: физиктер мен матема-

ак оған баруды доғарды. Ғылыми конференциялар мен

тиктер оқу жылының басталуын атап өтіп жатыр екен.

олимпиадалардың салтанатты марапаттау сәтінде мұн-

Кембридждің ежелден келе жатқан дәстүрі бойынша ша-

дай қолайсыздықтардың бірде-бірі байқалмайды. Тараз-

рап ішіліп жатты: in vino veritas. Ақыл-ойы ерекше жан-

дан шыққан айрықша баланың табысы мен жеңісі бірінші

дарға қарап тұрып болашақта олардың қатарына біздің

кезекте оның ата-анасының арқасында және өзінің ерік-

Исаак та қосылсын деп тілек тіледік. Арманымыз орын-

жігерінің мықтылығынан болды десек қателеспейміз.

далсын деген ниетпен дәліздегі ыдысқа тиын тастадық.

160

АЛТЫНШЫ БӨЛІМ

МУСТОПУЛО, ХОКИНГ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӘЛЕМІ

161

«Аяғыңның астына емес, жұлдыздарға қара, білімге

ұмтыл». — Стивен Хокинг жас досы әрі өзінің ісін жалғас-

тырушыға осылай деп бата берді, өзінің сүйікті ұраны

жазылған кішкентай магнитті сыйға тартты.

«Өз еліңізде ғылымды жандандырыңыз және қол-

даңыз». Супер компьютердің бәрімізге арнап айтқан

соңғы сөзі осы болды. Жасанды дауыс оны бір секунд

кешігіп қайталады.

Осы кездесуден кейін бес ай өткенде, 2018 жылдың

14 наурызында ұлы ғалым әрі арманшыл Стивен Хокинг

бізді тастап, өзінің жұлдыздарына мәңгіге ұшып кетті.

— Әлем тепе-теңдіктен тұрады: сұлулық бар жерде

кемдік те бар; денсаулық бар жерде ауруға да орын табы-

лады; кірер есік болса, бір жерде міндетті түрде шығатын

есік те бар деген сөз. Жаратушының заңы осылай. Бұл

дүниеде кемел ештеңе жоқ.

Қоштасар сәтте Исаак Мустопуло маған осылай деді.

Тараздан шыққан кішкентай ғана атақты адамның шын

мәнінде қандай қиындық көріп жүргенін біздің көбіміз

білмек түгілі сезбейміз де.

162

ГЛАВА ШЕСТАЯ

МУСТОПУЛО, ХОКИНГ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӘЛЕМІ

163

7-БӨЛІМ

1994 жылы «Оскар» алған «Форрест Гамп» деген

әйгілі фильм естеріңізде ме? Ақыл-есі кем кейіпкер Том

Хэнкстің интеллекті 75 балды көрсетеді, бұл мектепте

оқуға жеткіліксіз болады. Сонда баласын мектепке

Бiз... Бәрiмiз...

қабылдату үшін анасы өз үйінде мектеп директорына

беріледі. Ақырында «орман ақымағы», яғни Форрест

Гамп мектепті бітіріп, университетке түсіп, әйгілі

спортсмен және соғыс қаһарманы болады, байып, енді

өзінің ұлын оқуға жібереді. Анасының көзсіз ұмтылысы

болмаса, мұның бірі де болмас еді. Бұл ойдан шыға-

рылған оқиға емес, оның кинода емес, өмірде болуы

әбден мүмкін, бәлкім сәл басқаша түрде, бірақ міндетті

түрде кездеседі. АҚШ-та мүгедек немесе интеллектісі

80 балға жетпейтін балалар өткен ғасырдың сексенінші

жылдарына дейін мектепке қабылданбайтын. Білім

алу деген дені сау және ауқатты адамдардың үлесіндегі

артықшылық іспетті болатын, сондай адамдар жеке

ұйымдарға ақша төлейтін, ал олар маман тартатын.

1975 жылы президент Форд заң қабылдап, интеллект

деңгейі мен диагнозына қарамастан, барлық балаға білім

беруді талап етті. Әрине, бұл қаранәсілділерді кемсітуді

165

тоқтату немесе әйелдерге дауыс беру құқығын қайтару

прогрессивті заңдарды қабылдады. Бала құқығы жөнін-

секілді аңызға айналған жеңіс емес еді, өйткені мүмкін-

дегі конвенция, ЮНИСЕФ-тің баршаға бірдей білім беру

дігі шектеулі адамдар құқықтарын табандап талап ете

жөніндегі конвенциясы, Мүмкіндігі шектеулі жандардың

алмайтын. Соған қарамастан олардың да білім алуына

инклюзив негізде білім алу  құқығы туралы БҰҰ конвен-

жағдай жасалуы қоғамның дамуына елеулі әсер етті деу-

циясы және еліміздің Конституциясы (30-бап). Бұлардың

ге болады. Ендігі жерде мектептер мүгедек балаларды да

қай-қайсысы да барлық баланың білім алуда тең құқылы

қабылдауға мәжбүр болды, бейшара әйелдер ұл-қыздары-

екеніне кепілдік береді. Ал іс жүзінде қазақстандық

ның болашағы үшін адам айтса нанғысыз құрбандыққа

білім беру жүйесі үлгілі болуға ұмтылады: пирамиданың

бармайтын болды.

ұшар басында ең ақылды балаларға арналған Назарбаев

Бұл жағынан кеңестік жүйе мейлінше гуманистік

зияткерлік мектептері мен байларға арналған «хейли-

бағытта болған секілді: «ерекше» балаларды біржола

берилер» тұрады, ал жолы болмаған кемтар балалардың

тізімнен сызып тастамай, арнайы интернаттарға ор-

интернаттары қашанда елеусіз. Саңырауларға арналған

наластырып, қарапайым оқу мен жазуды үйрететін

интернат, зағиптарға арналған интернат, ақыл-есі

еді. Ал екінші жағынан ол безбүйрек бюрократиялық

кемдерге арналған интернат, қиын балаларға арналған

машинаның қуатын көрсететін: «кемтар» балаға бір рет

интернат, мүгедектерге арналған интернат... Оқу орын-

осылай ен тағылса болды, оның ешқандай мүмкіндігі

дарының атауының өзінде бөліну байқалады: «талантты

болмайтын. Бұл кемтар жүйе болатын, ол адамның ар-

да дарынды» балалар болса, ол міндетті түрде мектеп,

тықшылығына мән бермейтін, керісінше, кемшілігін

лицей, гимназия болады да, қандай да бір кемдігі бар-

іздейтін. Бұл жүйенің де кеңестік кездегі балалар үйі

лардікі міндетті түрде арнайы интернат болады.  Бәрін

мен түзеу колониялары секілді жаны сірі болып шықты.

есептеп, бөліп, сұрыптап, орын-орнына қойып қойған.

Ал бүгінгі күні Қазақстан балаларға қатысты барлық

Әркім өз орнын біледі.

166

ЖЕТІНШІ БӨЛІМ

БІЗ... БӘРІМІЗ...

167

Ресми дерек бойынша, Қазақстанда айрықша қажет-

Кембридж университетінің балалар мәселесі жөніндегі

тілігі бар 144 783 бала бар, оларды балабақшалардың он

зерттеушісі, ғылым докторы Анель Құлахметова маған

пайызы мен мектептердің қырық пайызы ғана қабылдай

берген сұхбатында біздің елдегі инклюзив білім берудің

алады. Тәуелсіз сарапшылардың айтуынша, осы дерек-

мәселелеріне қатысты осылай деді. 2018 жылдың нау-

тердің өзі де шынайы жағдайға мүлдем сәйкес келмейді.

рыз айында Анель Қарағандыдағы инклюзив мектепке

ЮНИСЕФ-тің бағалауы бойынша Қазақстанда ондаған,

барып, фокус-топпен жұмыс жүргізген. Коррекциялық

бәлкім жүздеген мың баланың мектепте немесе үйінде

сыныптардың өзіне қарсы адам ата-аналармен сөйлес-

оқуға мүмкіндігі жоқ. Дамуында тежелу бар көптеген

кеннен кейін көзқарасы өзгергенін айтады. Ата-ана үшін

балалар тіпті еш жерде тіркелмеген де.

баланың мектепке баруының өзі ғана үлкен жеңіс. Қазір

Заңға қатысты қиындық көп, соның ішінде қалай

қаржылық қиындықтарға байланысты коррекциялық

болуы керектігі мен шын мәнінде қалай екенінің арасы

5-сынып жабылудың алдында тұр екен. Егер ол жабылып

жер мен көктей. Америкада мүмкіндігі шектеулі балалар

тынатын болса, оқушылар оқуды орта жолдан тоқтатып,

туралы заң қабылданатын болса, оны бірден орындауға

қайтадан үйлерінде қамалып отыруға мәжбүр болады.

кіріседі. Әйтпесе кемсітуге жол бергені үшін миллиондап

Онсыз да балаларды сыйғыза алмайтын қазақстан-

өтемақы төлеуі де мүмкін. Ал біз алғашқы халықаралық

дық мектептер техникалық жағынан да, моральдық

конвенцияға 1994 жылы қол қойғанбыз. Одан бері ширек

тұрғыда да айрықша қажеттілігі бар балаларды қабыл-

ғасырға жуық уақыт өтсе де, мүмкіндігі шектеулі балалар-

дауға дайын емес. Онсыз да шаруасына бастан асатын

дың басқалармен тең дәрежеде бір партада отыруға әлі

мұғалімдер ондай балаларға жеке қарай алмайды, ал

де мүмкіндігі аз. «Тым кеш назар аударады, мамандарға

арнайы оқытылған тәлімгерлер мен тьюторлар Астана

да тым кеш барады, диагноз тым кеш қойылады, емдеуді

мен Алматының инклюзив мектептерінде ғана бар. Сон-

де тым кеш бастайды, оқытуды да тым кеш бастайды»... —

дықтан да аймақтарда инклюзив білім берудің ең озық

168

ЖЕТІНШІ БӨЛІМ

БІЗ... БӘРІМІЗ...

169

үлгісі әртүрлі сыныпта болса да, бір мектепте оқу болып

— Әрине, олар жалпы бағдарламаға ілесе алмайды

саналады. Заманауи талаптарға жауап беру үшін облыс

ғой, олар үшін бұл тым қиын, — деп директор абыржып

орталықтарының ең болмаса бір мектепті айрықша бала-

қалды. Жүзіне қарасаң мейірімді адам сияқты, бәлкім

ларды қабылдауға дайындайды, бірақ ол балалар арнайы

кәсіби маман да шығар.

сыныптарда, басқа балалардан бөлек оқиды.

Соғыстан кейінгі қиын кезеңде жалынды революци-

Бүкіл есеп-қисапта «инклюзив» деп көрсетіліп жүр-

онерлер Дзержинский мен Луначарский құрған жүйені

ген Оралдағы мектепке барып, дамуында ерекшелігі бар

өзгертіп, сеңді бұзу үшін кәсіби маман болу жеткіліксіз,

бала оқитын кез келген сыныпқа кіріп, сабағына қатысуға

ол үшін ұлы гуманист те болу керек. Осы кітапты дайын-

рұқсат сұрадым. Мектеп директоры екеуміз бір-бірімізді

дау барысында еліміздің түкпір-түкпіріндегі әртүрлі

біразға дейін түсіне алмадық. Тек сол кезде ғана ондай

адамдармен кездесіп, сөйлескен адам ретінде инклюзив

сыныптың жоқ екенін, сондықтан ондай сабаққа қатыса

білім беру саласында қол жеткізген жетістіктеріміз үшін

алмайтынымды түсіндім.

жекелеген адамдарға қарыздармыз деп толық сеніммен

— Сіздер инклюзив мектепсіздер ме? – деймін мен.

айта аламын. Мемлекеттің бұл реттегі үлесі елеусіз ғана,

— Иә, инклюзив мектеппіз, – дейді директор, мұны

мойнына ауыр жауапкершілік артып, жаңа кеңістік қа-

дәлелдеу үшін оқу ісінің меңгерушісін де шақырды.

лыптастырып, балалардың болашағын өзгерткен де осы

— Онда маған сондай айрықша балалар басқалармен

жекелеген адамдар. Әлемдегі ешқандай мектеп адамның

бірге оқитын сыныпқа кіруге рұқсат берсеңіз...

өмірдегі жолының ашық боларына кепілдік бере алмай-

— Бәрімен бірге болғаны қалай? — директор мені әлі

ды, бірақ осы кітап кейіпкерлерінің мүмкіндігі сәл де

де түсіне алмады. — Бізде психикалық дамуы тежелген

болса арта түскенін мойындау керек. Оқуға баруының өзі

балаларға арналған сыныптар бар.

олардың үмітін оята түседі.

— Олар бөлек сыныптарда оқи ма?

Исатайдың оқушысы Есен биыл колледжді бітіреді.

170

ЖЕТІНШІ БӨЛІМ

БІЗ... БӘРІМІЗ...

171

Міндетті түрде бизнеспен және техникамен байланысты

Ал армандар орындалады!

жұмыс істеймін деп отыр. Ата-анасы Есеннің Құлсарыға

Адам істегенді адам істейді.

қайтқанын қалайды, ал Есеннің өзі Атырауда қалуды ар-

мандайды. Есеннің жақын уақытқа құрған бір ғана жоспа-

ры айқын: бір жылдан кейін жақсы көретін қызы 18 жасқа

толады, сонда екеуі шаңырақ көтереді. Бұл мәселені екеу-

ара баяғыда, интернаттағы би үйірмесіне барып жүрген

бала күндерінде шешіп қойған.

Сәулежан Уәзірқызының оқушысы Аружан Базарбай

да көптеген қыздар секілді болашақта актриса болуды ар-

мандайды. Ал анасы әлеуметтік қызметкер немесе кеңес-

ші болса деп ойлайды. Бірде халыққа қызмет көрсету орта-

лығындағы сапырылысқан жұртқа кеңес беріп тұрған қо-

ларбадағы қызға назар аударған, сауатты бойжеткен қарап

тұрып өз қызының болашағы туралы армандап үлгерген.

Нұрадин, Нұрикош қазір бар болғаны 8 жаста, ал ана-

сы оның болашағы жөніндегі армандап, жоспар да құрып

қойған: Нұрикош фотограф немесе мерекелік кештерді

жүргізуші болады, оның дәл осы іске икемі бар.

Исаак Мустопуло Кембридж университетіне түсіп,

астрофизик ғалым болуды армандайды.

172

ЖЕТІНШІ БӨЛІМ

БІЗ... БӘРІМІЗ...

173

Ескертпе үшін

174

ГҮЛНАРА БАЖКЕНОВА

ЖІГЕР, ЖҮРЕК ЖӘНЕ НИЕТ БОЛСА...

тельство

"Мемлекеттiк Қызмет —

Государственная служба" баспасы

050013, Алматы қаласы, Желтоқсан к., 177а

Басуға 2018 жылғы 5 мамырда қол қойылды

Гарнитурасы Formular, Wermut

Қағазы офсеттік. Офсеттік басылым

Таралымы 100 дана